Hezey ke şima zî zanê esasê xo de weçînayişê no rojê têkildarê dagirkerdişê Polonyayî ya hetê hêzê Nazîyan o. Artêşê Nazîyan bi fermana ‘Fuhrer’ Adolf Hîtler 11’ê êlule 1930’ê de seba armancê xo ya emperyal a serwerîya dinyaye Polonyayê dagir kenê. Bi no dagirkerdişê zî Şerê Dinyaye ya Diyin dest pê keno û no şer beno semeda wêran û talanbîyîşê welatan û kiştiş û birîndarbîyîşê merdiman. Helbet peynî sirgûnî, heme qirkerdişê ke merdim verba merdim kerdê zî vejîya meydan.
Peynî ke serra 1945’ê de şer bi peynî bi; merdimatî zî xo aqilîya û şaşîyê xo yê ke kerd ra haydar bi. Seba no qasê 1’ê Êlule seba ke rayeke no çend êş û azad nîro cuyayiş zey Roja Aştîye ya Dinyaye weçînîyay û no demê de merdim her roja 1’ê Êlule bi heme hêza xo aştîye gêyrenê. Helbet tay dorûverê vanî ke na roj hetê îqtîdaran û seba ke şar hey zî nîrê bindestîyê ke stûyê înan de yê nêhesî zey sawîneke înan ameya kerdişê. Şar dema 1’ê Êlule bivejîyo papolan û aştîye biqîro qet nêbo do zey ke xo deşarj bikero, la zey îqtîdarpawit goreya zerrî xo hespê xo yê înkar û îmhayî ser heqê şaran bibedilnê. Goreya denklema ke amey vatiş, şar pasîf o û hema zî hetê qesas û celadê xo yeno xapenayiş la şarê ke no kaykerdişê xirap kenê zî esto ke yew bi yew vatişê înan do têrî nuştişeke nêkero. Seba no semedê ma zey gelekî xoverdayîşkar şarê kurd zey dem zî nê des serrê ya ke şarê kurd seba aştî demokrasîyê di 1’ê Êlule de çi kerdo û bi çi plan û projeyan seba aştîye vengê xo berz kerdo no bêro cigêrayiş.
Kurdistanî de seba ke şerêkê taybet verba şarê kurd yena meşnayiş û di nê 30 serrê peynî de bi awayekî qerqezîyayiş yena kerdiş. 1’ê Êlule Kurdistanî de bi mana vîyarêna. Serra 15 Sibate 1999’ê de dema ke Rayverê Şarê Kurd Abdullah Ocalan bi komployeke Mîyannetewî teslîmê Tirkîyaye ame kerdiş no seba kurd û tirkan zey destpêkerdişê qonaxeke newe bi. Tirkîya no şerê leymin ê ke verba şarê kurd meşîyaynê de hetê aborî de ameybî îflasî ver, hetta seba ke xo îflasê ra bixelisno, zey her rayê eştibi virara rayedarê Modernîteya Kapîtalîst. Hetê komeleyê de zî komele her ke şîynê exlaq û polîtîka ra dûr kewtênê. Çeteyê mafyayî, şebekeyê fihuşî vejîyay duştê tewr cor. No ravêreyeyê de şar seba aştîye komeleyê zêde vengê xo bilind kerdî.
Serra 2002’ê de sifteyin hukimata AKPe ame ser desthîlatdarîya Tirkîyaye û argumanê demokrasîyî xebetna. Şarê kurd û Tevgera Azadî ya Kurd seba demokratîkkerdişê Tirkîyaye bi gamê ke eştî verê xo da AKPe la belê waştişê azadî û aştîye ya kurdan nêame dîyîş. AKP qet vengê aştîye şarê kurd û Rayverê Şarê Kurd Abdullah Ocalan nêhesîya. Şarê kurd bi rayverê xo no giredayî de di serra 2003’ê de seba weşî û azadîya Rayverê Şarê Kurd Abdullah Ocalan germa tebaxe de çalakîya greva veyşanê viraşt û no çalakî zî hetanê 1’ê Êlule domya. Hewna serra 2004’ê de kurdan bi Nobetê Aştîye mudaxeleyê ravêreyeyê înkar û îmhayê kerd. Şarê kurd heme şaristanê Vakurê Kurdistanî seba aştîye nobet girewt la belê no nobet hetê walîyê AKPe amey astengkerdiş. Verba no rewşî zî 5’ê êlule de şar xo hadre kerd ke Amedî de mîtîngeke gird bivirazîy, la belê zîhnîyeta faşîst no mîtîngî asteng kerd.
Bireya bêçalakîtî
Serra 2005’ê de zî çalakîyê seba Roja Aştîye vilabî heme şaristanê Vakûrê Kurdistan û metropolê Tirkîyaye. La belê hewna zî çimî ser Amed û Stenbolî de bî. Seba ke nê her di şaristan zî bibî zey sembol. Stenbol sembola xoverdayişê karker û kedkaran, Amed zî bîbî sembola xoverdayişê şarê kurd. Konfederasyona Sendîkayê Kedkarê Şoreşger (DÎSK) Konfederasyona Sendîkayayê Kedkarê Pêroyinî (KESK) Yewîtîya Odeyê Endezyar û Mîmarê Tirk (TMMOB), Yewîtîya Doktorê Tirk (TTB) û Yewîtîya Doktorê Dîranan a Tirkîyayê (TDHB) bi armanca 1’ê Êlule Roja Aştîya Dinyaye seba ke parlemento bidekî dewre, kewtî mîyanê hewldanan. Sazîyê sîvîl peyama ‘Ger hukimat û meclîs babeta aştîya komeleyê de gam bierzê do ma zî hetkarîyê bidê.” day. Semedê 1’ê Êlule Roja Aştîya Dinyaye, çar leteyê Kurdistan û Tirkîyaye çalakî amey viraştiş. Çalakîyan de bi hêvîya aştîye bawron amey firnayiş, stand amey akerdiş û meş amey viraştiş.
Semedê 1’ê Êlule Roja Aştîya Dinyaye çar hetê Tirkîyaye çalakîyê zey akerdişê standa kampanyaya îmzeyan a seba aştîye, firnayişê bawronan, meş, rêzileyê aştîyê, aşkera û nobedê aştîyê amey viraştiş. Şaristanê ke çalakî amey viraştiş wina bi: “Kuçeya Hunerî ya Amedî seba kampanyaya azadî standa îmzeyan ame akerdiş, bi akerdişê standî ra aşkereyek çapemenîyê ame dayîş. Çalakîyî de aşrê kurd bi dirûşmeyê zey ‘Temsîlkarê aştîye Ocalan o’, ‘Temsîlkarê aştîye Ocalan di Îmralî de yo’, ‘Keye nîşana aştîya komeleyî’ zî destnîşan kerdî. Mîtîngê ke Vakurê Kurdistanî de amey viraştiş zî şarê kurd dorûvera Rayverê Şarê Kurd bi xelek û seba aştîye ey zey muxatab nîşan da. Kes û dorûverê tarî seba ke waştişê aştîya şarê kurd sabote bikerê, bombe ronay bin konê aştîye ya Şemzînanê. Mîtîngan de her wina teqîyayişê konê Aştîye ya Şemzînanê ke virazya, ame rixnekerdiş. Konê aştîye ke Vakurê Kurdistanî ame akerdiş de aştî û azadîya Ocalan ame waştiş. Çalakîyê bi munasebeta 1’ê Êlulê Roja Aştîya Dinyaye amey viraştiş de, ame waştiş ke wa dewlet verpers bida biryara bêçalakîtîya KONGRA GEL.
Şer û aştî pîya yî
Serra 2006’ê de yew hetî ra Israîl verba Fîlîstîn û Lubnanê şerekî dijwar domnaynê, yew hetî ra zî serrê peynî cîya, qewimyayişê Kurdistanî zêde benî û hûmara kesê ke di ney qewimyayîşan de cuyayişê xo dest danê her ke şono zêde beno. Tikey sazîyê sivîl, partîyê sîyasî û rayvistişê pîşeyî ke dema wina de seba firazkerdişê 1’ê Êlule Roja Aştîya Dinyaye hadreyî kenî, lez day xebatê xo. Firazkerdişê no serr ke muhîmîyek gird yeno dayîş do no raşteyan de bi awayekî hembar bêro viraştiş, çend cayê dinya de zî do bi awayekî hembar bêro firazkerdiş. Komeleya Heqê Merdiman seba zafbîyîşê şer û pêkewtişan, 1’ê Êlule serra 2006’ê bi awayekî çalak firaz kerd û seba no 34 şax û navenda pêroyin a Komeleyê şana 31’ê tebaxe heta serê sibay a 1’ê Êlule nobeta aştîyê girewt. Firazkerdişê tewr gird ê 1’ê Êlule 2006’ê de hetê DTPe ame viraştiş. No çarçiweyî de DTPe Stenbol û Amedî 3’ê êlule de mîtîngê herêmî viraşt. Çalakî û mîtîngan de û di konê aştîyê ke bîyê zey sembol Roja Aştîye de şarê kurd bi yew vengî ‘Deklarasyona çareserîyê’ ya ‘Koma Komeleyê Kurdistan’ ke seba aştîya mende aşkera kerdbi erê kerd. La belê hukimata AKPe xeylê şaristanan hewna mîtîngan astengan kerd, no ser zî şar bi çalakîyê xo yê bi rengin waştişê xo yê seba aştî û azadîya Rayverê Şarê Kurd Abdullah Ocalan ard ziwan.
Akerdişê meclisê
Serra 2007’ê de seba aştîye gama muhîm awankerdişê Meclîsê Aştîya Tirkîyaye ke demoke derge xebatê na ameynê meşîyayiş bi. Seba xebatê aştîye ke demoke derge Tirkîyaye de yena meşîyayiş, serdemeke newe dest pê keno. Raya yewin 13-14’ê kanune de Enqereye de bi beşdarîya zaf akademîsyen, zanîst, sîyasetmedar, temsîlkarê sazîyê komeleyî yê sivîl, konferansa ‘Tirkîya Aştîya xo gêrena’ ke zey ‘Pêvînayişê tewr gird a aştîye’ ameybi viraştiş. No konferasî de biryara awankerdişê Meclîsê Aştîye ameybi girewtiş. Meclîs Roja Aştîya Dinyaye ame akerdiş. Seba ke şar bi çalakî û mîtîngê xo waşt ke aştîyeke komeleyî Kurdistan û Tirkîyaye serwer bikî zî verpersa AKPe ya semedê no, operasyonê lejkerî bi. Operasyonan de xebetnayîşê çekê kîmyewî mîyanê kurdan de înfîalê ra rayîr akerd la hewna zî kurdan bi çalakîyê xo waşt ke aştîyeke mende warê Kurdistan û Tirkîyaye û seba no zî wa Ocalan azad bibo. Amedî de raşteyê Îstasyonî de şar bi laçikê sipî raşteyê xemilna û bi dirûşmeyan nîyeta xo ya aştîyê ard ziwan...
HADREKERDOX: LÊL AMED