Qirkerdişê ke hetê ermenîyan ra seyî ‘felaketo gird’ yeno namekerdiş û tede yew mîlyon û nêm ermenî ameyî qetilkerdiş ra yew seserr bivîyaro zî, ermenîyê ke hêrişêy Cemîyeta Îtîhat Terakî ra tewr zaf zirar dîyo û mecbur mendîy ke fek bi mal û milkêy xo ra verabidîy heta nika derheqê mal û milkê xo de ti heq nêşkenîy îdîa bikîy. Rayna derheqê mezelê ke qetlîamê bi komî virazyayo de zî zanayîşek zelal çin o.
Yeno zanayîş ke qirkerdişî ra ver Mêrdîn hetê nifusê ermenîyan de wayîrê humarek gird bi û ma zî ser nêy de cipersayîşêk viraşt.
Goreyê vatişanê çimeyê nuçeyanê ma, ermenîyê ke aye wext Şemrex û Dêrik ra amey berdiş Newala Pîvaza ke dewa Helêla de ya, Çiva Kelê û Newala Kuştîya de mal û milkê bi erje ya ermenîyan ameyo xespkerdiş Û dima zî bi awayo komî amey qetilkerdiş. No qirkerdişî ra dima Çiva Kelê de 300 alîmê olî yê kurdî amey qirkerdiş.
Dewêy Pîran, Helêla, Teznê, Şewaşî, Şemika, Tawusî, Çemê Reşan ke giredayî Şemrex û Dêrik î ke verê hetê nifusê ermenîyan ra xeylê dewlemend bî û eyro zî yew ermenî daxî tede nêmendo mojneno ke duştê no qirkerdişî çende gird û hêra yo.
‘Goşê to rê goşare bo’
Derheqê seserra qirkerdişî de gêrayîşê mezelê komî domyenîy û goreyê çimêyanê nuçeyê ma ke hîna bandora qirkerdişî ser xo ra nêeşto ra ma bander bîy ke ermenî mintiqeya Zerzewan û Newala Pîvaza de qirkerdişî ra vîyartîy.
Ma Şehem Ekîn ke dapîra ya Pîra Xanê ti ra vato ‘Wa goşê to rê goşare bibo, la yewî ra çîyek mevaj’ rey ‘goşareyê goşê ya’ ma qalî kerd.
Şehem ard ziwan ke heme çî bi Şerê Çanakkaleyî ra dest pê kerd û wina vat: “Yew şewî de 4 hezar lejker jehrî bî û no jehrîbîyayîşî ra ermenî sey verpersîyar amey nîşandayîş û qirkerdiş zî wina dest pê kerd. Dewa ma de bawkalê min zî tede bi temamî 9 kesî mendîy. Wexto ke hedîse qewimyay ra dima şarê ma heme kewtîy rayîranê koçberî û bi raywanîya ke bi aşman domyayo de tena êy ke rayîr nîşanê înan dayo yew astareya şivane ya.
Bi aşman aye astareya şivaneyî teqîp kenîy û resenîy dew. Raywanî de sewlanê lejkerê ke bi vêşanî vero mirenî paykenî û nano ke çenteyê înan de yo wenîy û no hawa ser lingan manenî.
Bi hostayî kerdîy
Şehem dergeyîya qalîkerdişê xo de ciresna ke qirkerdiş merhele bi merhele virazyayo û wina domna: “Nameyê dewa ma Pîran bi û lejkerî serî ewil de bi nameyê ‘Tay mendo ke ma welat xilas bikerî û semeda ke ma bişînbî qesr û xanan awan bikî, ma rê hostayê ciwan ya ermenî lazim î’ amey dewa ma. Dima zî bi zura ke do pereyê ke hîna vîşêr bidîy pîyê hostayan zî semeda ke pankkerdişê hostayan rey eleqeder bibî xo rey de berdîy.
Semeda ke şerî ra dima herkes perîşan bi û lazimîya herkesî estbi, karek inasarên bi asanî ameynê qebulkerdiş û xo ra înan zî qebul kerdo.
Dima yew ray de dekewtîy dew û heme ermenîyan kom kerdîy û berdîy Newala Pîvaza. Tîya de tay cenîyan weçînay û êy bînan zî eştîy fîşekan ver û qetil kerdîy.”
Kerdîy Misilman
Şehem peynîya qalîkerdişê xo de ard ziwan ke dapîra ya Xanê zî înan ra ya û wina vat: “Her dewî de yew vêka ermenî miheqeq esta û nêy zî cayo ke qirkerdiş virazyayo de cenîyê ke bi hetê lejker û sîmsaran ra ameyî rotiş î.
Min vîr yeno ke heme cîranê ma ermenî bî û her yew zî yewna cayî ra bî. Cenîyê ke komê ermenî yê ke çolê Der Zor rê amey qirkerdiş ra mendî zî estî û zafaneyê înan kurdî zî nêzanaynê, tirkî qalî kerdênê. Nêy heme cenî wexto ke amey misilmankerdiş ra dima sey cenîyê 3 û 4’in ardîy kerdî koleyê seksî.”
‘Ma bîy arayî, kurd zî taştare’
Şehem qalîkerdişê xo de wina vat: “Qirkerdişî sero hende serr vîyarto zî hîna zî mal û milkê ke ameybi xespkerdiş hîna zî dewî de yo. Aye wext bi zura ‘kam 7 ermenî bikişo, şono cenet’ qetil kerdîy. Yew cîranê ma bi nameyê Aro estbi. Her çend ke misilmantî qebul kerdo zî semeda ke gomlekê êy weşê yew kurdî şono, kurd ci serebirneno û cenîya ci Hawê zî xo rê keno koleya seksî. Aye wext min zî Hawêyî dî û ya her tim bermaynê. Rîyê heme cenîyan de êş estbî. Keye û heme mal û milkê înan amebi xespkerdiş. Her çend ke hende serr qirkerdişî ra vîyarto zî hîna zî veyveyan de bi çîyê ke ameyî xespkerdiş merdimî xo xemilnenîy. Bi vatişê dapîra mi cilê merdeyan ameynê şutiş û dima zî ameynê xoradayîş. Dapîra Xanê her tim vatênê ke ‘Ma bîy arayî, Kurdî zî bî werdê taştareyî.”
Zehra DOGAN/JINHA/MÊRDÎN