İran’la dört Batılı ülke, Çin ve Rusya arasında Lozan'da yürütülen nükleer müzakerelerde Perşembe gecesi mutabakata varıldı. Taraflar, uranyum zenginleştirme kapasitesini üçte iki oranında düşürmesi karşılığında İran'a uygulanan yaptırımların kaldırılacağını taahhüt etti.
Anlaşmanın detayları ne?
ABD Başkanı Barack Obama'nın 'tarihi' olarak nitelendirdiği, İran'da ise sevinçle karşılanan anlaşmanın detayları şöyle; İran 10 yıl boyunca uranyum zenginleştirmede kullanılan santrifüjlerinin üçte ikisinden fazlasını azaltacak. İran'ın mevcut santrifüj sayısı yaklaşık 19 bin. İran, bu sayıyı 6 bin 104'e indirecek ve bu santrifüjler birinci jenerasyon olacak. Bu sayının da sadece 5 bin 60'ı uranyum zenginleştirmede kullanılabilecek. İran'ın mevcut düşük seviyede zenginleştirilmiş uranyum stoğunun üçte ikisi ülke dışına çıkarılacak. İran, en az 15 yıl yüzde 3,67'den fazla uranyum zenginleştiremeyecek. İran'ın nükleer programı 10 yıl boyunca gözetim altında olacak ve fazla santrifüjler ve uranyum zenginleştirme altyapısı Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu'nun gözetiminde bir yerde tutulacak ve bunlar, sadece işleyen santrifüjler ile ekipmanın değiştirilmesinde kullanılacak. Çerçeve anlaşmasına göre İran, 15 yıl boyunca uranyum zenginleştirilmesi amacıyla yeni bir tesis de inşa etmeyecek. Fordo ise nükleer tesisi fizik ve teknoloji merkezine dönüştürülecek ve İran'ın Natanz dışında başka bir uranyum zenginleştirme tesisi kalmayacak. Burda da eski teknoloji ile çalışılacak. İran, nükleer silah elde etmeye uygun plütonyum üretmeyecek şekilde Arak’taki ağır su reaktörünü yeniden inşa edecek. Reaktörün, silah yapmaya uygun plütonyum üreten orijinal ana kısmı ise imha edilecek ve ülkeden çıkarılacak. İran bu reaktördeki kullanılmış yakıtları ülkeden gönderecek, kullanılmış nükleer yakıtı geliştirme ve yeniden üretme işlemlerine girmeyecek. İran ayrıca 15 yıl boyunca ek bir ağır su reaktörü de inşa etmeyecek.
Süreç nasıl işleyecek?
Taslağın 30 Haziran'a kadar hazır olması planlanıyor. Bu süreye kadar hedeflere ulaşılırsa nihai anlaşma imzalanacak. Sürecin bundan sonraki kısmını Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) izleyecek. UAEK, İran'ın söz konusu anlaşma çerçevesinde verdiği sözleri tutup tutmadığını takip edecek ve raporlayacak. UAEK'in olumlu raporlar vermesi ve 30 Haziran'a kadar şartların yerine gelmesi halinde İran'a uygulanan yaptırımların kalkması bekleniyor. Ancak, İran anlaşmaya sadık kalmazsa yaptırımlara tekrar maruz kalacak.
İranlılar sokakta kutladı
12 yıl kesintilerle süren müzakerelerden sonra gelen uzlaşma 'tarihi' bir anı da beraberinde getirdi. İran televizyonları, ABD Başkanı Obama’nın konuşmasını ilk kez naklen ekrana taşıdı. Anlaşmanın duyurulmasıyla araçlarıyla konvoy oluşturan İranlılar da dans edip zafer işareti yaptı.
Tüm bölgeyi etkileyecek
Nükleer müzakereler bölge ülkeleri arasındaki ilişkiler ve güç dengeleri açısından da büyük önem taşıyor. Zira ABD ile İran, fili olarak şu anda "ortak düşman" DAİŞ'e karşı aynı cephede mücadele ediyor.
İsrail ve S. Arabistan rahatsız
Ortadoğu'daki İran etkisi nedeniyle endişeli olan İsrail ve Suudi Arabistan ise anlaşmanın Tahran'ın elini daha da fazla güçlendireceğini öne sürüyor. Bu yüzden iki ülke, anlaşmanın sağlanmaması için ABD yönetimine yoğun baskı yaptı. İki ülkenin bundan sonraki süreçte de nihai anlaşmanın sağlanmaması için baskıyı sürdürmesi bekleniyor.
Netanyahu Kabine'yi topladı
İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu'dan gelen açıklamalar da bunu doğruluyor. Sözcüsünün açıklamasına göre Obama'nın telefonla aradığı Netanyahu, anlaşmanın İsrail'in varlığını tehdit ettiğini, İran'a nükleer silah üretme imkanı verdiğini ve 'korkunç savaş' ihtimalini de artırdığını söyledi. Netanyahu dün ise ilk iş olarak yeni stratejilerini belirlemek için acil olarak Bakanlar Kurulu'nu topladı.
LOZAN