Serra 1350î de janê Veba Ewropa de ame dîyîş û peynîya nê janî seyî ra 3î ya nufisê Ewropaye cuya xo dayê. Peynîya janî, zaf hûmarî de welatê ekonomîya xo gird kerdê. Janê Vebayî de taybetî dormeya dewijî cuya xo dayê û no zî bî semedê xebityayê karî, karkerê heqayî ke peynî de mendê wayîrê qewetêkî bîyê. Peynî zî Ewropa de Sîstemê Feodalî qedîya, wayîrê karê girde zî cayê xebitnayişê karker û dewijan, destpê şuxilnayişê teknolojîyî kerdê û peynî zî Emperyalîzmê Ewropaye cesaret girewt. Amerîqa de janê vileke û bedilyayişê îklîmî 15 seserre de mêtingerîya Amerîqa bî semedê bedilyayişê îklîmî. Peynîya pisporan tesbît kerdê ke no dem nufisê mintiqaye 60 mîlyonî ra 6 mîlyonî ra kewto. Nê mergan ra taybetî mêtingeran semed bîyê û çimkî bi xo ra janê giran ardê. Seba ke merdimeyî erezî û heqayan nêşuxilna, no ser zî rasteyê hera bîyê daristan û îklîmê Dinyaye bi rewşêka pozîtîf bedilya. Haîtî de janêk ser o haîtijan vera Fransa serehawanayê, no zî bî semede mintiqa de qewetbîyayişê Emerîqaye. Napolyon seba îşxalê Haîtîye 50 hezar lejker erşawitê labelê goreyê vatişan nê 50 hezar lejkeran ra tena 3 hezarê ci tepa agêrayê. No ser Napolyon heme qewetê xo Emerîqaya Vakûrî ra tepa ant. Vebeya Dewarî û Vîrûsê Spanyolî Efrîqa de janêk taybetî hewyanan kiştinê û no zî bî semede hetê Ewropaye, mêtingerîya Efrîqa. Vebaya Dewarî, Efrîqa de seyî ra 90î dewaran kiştê û no ser zî ekonomîya zîretî têk şî. Xanedanîya Mîngî nêzdê 300 serrê pêroyina Çînî îdare kerd la no xanedan zî peynîya janêko gird têk şî. Serra 164î Çîn de bi xaleye janêk vejîya û çînijan vêşanî ra nêçare mergê janî werdî. Vîrûsê Spanyolî ra tarîxê Dinyaye de tewro zaf merdim cuya xo dayê. Korona û têkşîyayişê dewletê netewperestî Vîrusê Korona yo ke aşma kanûne de şaristanê Wuhanî yê Çînî de vejîya werte pêro Dinya de vila beno. Rêxistina Weşîye ya Dinya (WHO) derheqê vilabîyayîşê vîrusî de tersa xo pare kerd û îfade kerd ke hewteyo ke bêro de hûmara qurbanan do zêdêr bibo. 1 mîlyon û 100 hezarê kesê no vîrûsî ra kewtê û 187 welatan pê vîrusî kewtê. Hetê hûmara nêweşan ra Amerîka rêza yewine de ya. Îtalya, Spanya, Çîn, Almanya, Fransa de Îran, Brîtanya û Tirkîya de bi sehezaran kesê Koronayî ra kewtê. Yewîyeya Ewropa na babete de mabenê dewletê Ewropa de hetkarîyan nêeşkîya weş organîze bika û no ser zî nika pêroyina Dinya de bîyayişê dewletê netewperest ser o yeno nîqaşkerdiş. Çimkî nê dewletan xozaya Dinya têk berdê û bîyê semedê janê girde. MERKEZÊ XEBERAN