Kakayîyan estbîyayişê xo erdnîgareya xo ra genêy destê xo. Êy erdêy Kurdistanî de qam day. Ney semedî ra zî kokê înan xoverdêr êy. Hetê malzûman êy. Cayê ke kakayî estêy de dormeyê xo de probleman nêcûyenêy. Hetê bînî de serdestîy înan xo ra zey talûkeyeke gird vînenêy û estbîyayişê înan zey problemeke vînenêy û danê vînayişî. Kakayîyan wazenê bi rewşa xo bicuyê. Semedo bawerîya înan her dem kesêy ke nêrehet bîyê vejyayê meydanî.
Heme zext û zordarîyê ke Mezopotamyayî ser de estêy ameyê serê înan. Tu rayan înan semedê nasname, bawerî û xoverdayişê xo ra gam pey ser nêeştêy. Sînorêy ke Mezopotamyayî de ameyê antiş omidê înan nêbirnayo û her tim xoverdayişê ziwan, nirx û bawerîya xo dayê û sînoran nêşinasnayê.
Kurdêy kakayî zey heme kurdêy bînan raştê heme çîyan ameyê. Bawerîya kakayî (yaresanî) yo û nasnameya kurd wegirotêy. Zey êzidî û elewîyan… Kakayî herî peynî hêrişê DAIŞ ameyê qisekerdiş. Rayeke bîn tarîxî de bi qirkerdişî ra semedê bawerî û ziwanê xo rî bi rî mendîy.
Kakayîtî bawerîya mazlûman o
Kakayî her tim aştîwaz êy û hetê bindestan cayê xo dayê mojnayiş û semedê problemêy mazlûman çareser bikerêy ra xoverdêr êy. Xoverdêreya înan verbê farsan, ereban û tirkan her tim bi asêbîyişî ameyo vînayiş û kerdişêy hovanê yê serdestan qebûl nêkerdêy.
Nufûsa înan vila bîyo
Semedo ke Kurdistanî kerdêy 4 perçe ra nufûsa kakayîyan bi temamî nîno zanayiş. Sînorantişê kurdan mîyan çeka herî gird ya serdestan o. Semedê zext û qirkerdişan ra înan her tim nasnameya xo nimite tepiştêy. No gam nufûsa înan ya herî zaf qerebalix Rojhilatî de Kirmanşah û dormeyê ci de yê. Îran û Rojhilatî de yeno taxmînkerdiş ke 7 mîlyon kakayîyê kurd cuyenêy. Hetê bînî ra Kurdistanê Vaşûr Hewlêr, Kerkûk, Suleymanî, Musil û Iraqî de zî cuyenêy û bitaxmînî 200 hezar nufûsa înan est o. Hetê nînan Surîye, Afganîstan, Tacikistan, Pakistan û Tirkîyayî de zî kakayîyî estêy. Goreya herêman kakayîy nameyê xo bedilnayê; Xaksor, Sarlo, Çiltem ya zî Kirklar, Yaresan, Ehlî heq û bi zwb. bawerîyan xo name kenêy. Tikey cayan de zî bi nameyê Şebek, Bajwan û Bajalan zî vengdayîyenêy.
Kakayîy zî verbê îslamî xoverdayiş dayê. Zey zafêreya kurdan semedê nasnameya xo kultur û ziwanê xo xoverdayişeke xoser ya jûbînan ra xeberê înan çîno dayê. Êy bi hezaran serrêy ke verbê desthilatdareya îslamî xoverdayişêy girdan dayê û danêy. Beno ke her yew cayeke de bibêy la pêla xoverdayişî û armanca înan yenî çîy êy.
Kesêy ke bawerîya kakayîtî cuyenêy anê ziwan ke vejyayişê kakayîtî sir o. Tarîxzanî zî vanêy ke koka ci herî zaf nezdîyê zerduştî û mîtraîzmî yo. Hetê bînî ra brahmanîzm û hînduîzmî ra zî nezdî yo. Kakayîtîy nezdîyê elewîtî û ezîdîtî yo zî. Tarîxzan Mehmet Bayrak nirxnayişê xo de ardo ziwan ke yerasantî roja ma da herî zaf nezdîyê elewîtî yo. Felsefeyeke heskerdişê merdiman o. Bawerîyeke heteredoks yeno dasinasnayiş. Kakayîtî; pakey, raştey, weşey û beşkerdeyî ser de amey awankerdiş û hînkerdoxeke yo.
Kakayîtî dînê biratî yo
Goreya felsefeya kakayîtî heme kesîy xoverdêy û nîzameke de gere zey pê bicûyê, cîyakerdişê zengîn û feqîr gere meyro viraştiş, bi qiwet û bê qiwet gere nêbo. Tarîxzan Felakettîn Kakayî (yarasan) manaya kakayîtî ra wina vano: “Kîteya ‘yar’ yoldaş, ‘san’ cayê kombîyaye, ‘kak’ zî kurdî de birayê gird o.”
Kakayîyeke nêşkeno çimê xo vera mal û canê keseke bînî ra bido û nêşkeno bitiro. Çimkî felsefeya zey elewîtî biratîya kesan ser de ameyo ronayişî.Felakettîn Kakayî qisey xo de wina ardo ziwan: “Serra hîcrî 120’tan de keseke bi nameyê Behlulê Dana vejyayo meydan. Welîyeke zaf gird o.
Zey dîwane bieyso zî zaf baqil o. Behlul veng dano cemaatî û ayînan modernîze kerdo.”Mehmet Bayrak zî vejyayişê Behlulî Dana yî ra vano: “Seserra 8’an de şaîreke kurd ê gird o.
Zaf şaîrîy rayîra ey şopnayê. Şaîrêy cenî zî bandora xo ey ra girotêy. Heta Sultan Îshak amayo dewam kerdo.”
Sultan Îshak ruhanî yo
Sultan Îshak semedê daresnayişê yaresantî heta ewro bandoreke gird kerdo.
Kakayîy bawer kenêy ke Sultan Îshak kakayîtî resnayo nêy rojan. Ney semedî ra zî keseke ruhanî yo. Kîtaba Sultan Îshakî ‘Serencam’ zey kîtabeke pîroz qebûl kenêy. Hetê ney 14 kîtabêy kakayîtî yê bîn zî estêy. Kakayîy bawerê ‘Xwe’ yanê Xwewendkar an zî yezdanî zî benêy.
7 melayîketî pîroz êy
Bawerê 7 melayiketan kenêy. Pîr Bunyamîn, Pîr Mûsa, Pîr Davûd, Pîr Mustefa, meleka cenî Razbar, Şah Îbrahîm, Babayadîgar êy. Bawer kenêy ke nêy 7 melayiketîy zey sitûnê keyî keyî payan ser de danê vindertişî. Xatûn Razbar melayiketa ke zaf pîroz a. Mehmet Bayrak Xatûn Dayrakî Razbar seserrêy 13-14 de cuyaya Ehlî Hak de tecellîyeke heqî ameya qebûlkerdiş. Bi tikey hetêy xo şibîyena Haci Bektaşî Welîyî.
Yeno vatiş ke maya Sultan Îshakî ya. Kakayîtî de 4 astîy estêy; murîd, delîl, sofî û seyîdî yê. Felakettîn Kakayî: “Êzidî Melekê Tavusî pîroznenêy, kakayî zî Pîr Bunyamînî. Elewîtî de zî Xizir esto. Wexta ke elewî kuno tengasîyeke veng danê ‘Ya Xizir’ vanêy. Kakayî zî ‘Ya Davûd’ vanêy.”Mehmet Bayrak vano: “Qisa ‘Kirlar’ î de têkilî bi mêrde û cenîyan yeno. Cemaatan de 40 kesan ra 17 cenî yê. Meclîsa Çewresan de zî, zey Ehlî Heqî de kişta Mama Nergîz Şahrazurî de bi hetê cenîyan ra ameyo nuştişî.”
Humara 72 pîroz o
Serencama pîrozî de zî humara 72 vejyeno ver û mana ci: “Hewremanî de 72 pîrêy ke Çîn, Anatolî, mintiqa zazayan û zaf mintiqay bînan ra ameyê. Kom bîyê û felsefeyeke fikrê kakayîtî vetê orte. Semedê ke bawrîyan de felsefe nezdîyê jûbînan ê zî felsefa 72 kesan o.” Kakayîtî zî zey elewîyan cemxaneyan de îbateda xo kenêy. Bawer kenêy ke Sultan Îshak 21 Adarî de Şîrwanî de Pirddîwarî ameyo dinyayî ra her ser Pirdîwarî zîyarêt kenêy. Heme cayêy dinyayî ra bi se hezaran kakayî yenê beşdarê pîrozkedişî benêy.
Cayêk pîroz yê bîn zî; Necef û Kerbela yê. Zey ezîdîyan adirî pîroznenêy. Serrî de kerdê 3 beşan û vanêy zimistan, amnan û bihar. Sereke de 3 rojan roce tepêşenêy.Kakayîtî de veradayişê cenîyî weş nîno vînayiş.
Qisasêy wişkîy estêy la goreya erdnîgareyî bedilyenê. Ney ra jewijyayişê yew cenîtî esas o. Mehmet Bayrak ardo ziwan: “Cenîyê bi nameyê Celale Xanima Loristanî, Rihan Xaniama Loristanî, Liza Xanim, Xatun Bayrakî Razbar, Xatûn Zerbanûya Derzyanî degahan û cemxaneyan de tembûr cenayê û deyîrêy civata xo û bawerîya xo ardêy ziwan.
Merdiş çîn o
Kakayîtî de merdiş çîno. Merdim nêmireno. Ruh maneno. Cuyayiş her tim zey çerxeke dîngî çexîyeno. Cuyayişê esil pey merdişî ra dewam keno. Keso ke bimiro pey de bermayiş çîno def cenîyeno û oxir kenêy. Merdiş azadî ya. Eke ti keseke baş ê merdê se ruhê to ravêreno keso baş, xirabê se ravêreno keso ke xirab. Bi kilmey merdiş çîno. Cuyayiş dewam keno. Semedê kakayîyan cuyayiş pîroz o û merdim esas o.
Her tim muhalîf êy
Rojhilatê Mîyanin de şerê ke kemî nêbîyê ra kakayîy zî nesîbê xo girotêy. Şerê Îran û Iraqî yê dergî ra zaf bandor girotêy. Kakayîyî serra 1970 de raştê herîş û zordarîya faşîst a Partîya Baasî ameyê û waştêy ke înan bikerêy ereb. Serra 1989 de qirkerdişê Enfalî de nezdî 20 dewêy kakayîyan ameyo xirabekerdiş û 3 hezar kesan ra zafêr qir kerdêy. Kakayî bi şerê sosyolojîk ra zî rîbirî mendêy û mîyanê fars, ereb û tirkan de çilqîyayê û bandorêy gird girotêy û raştê helênayişî ameyê. Kakayîtî heme dînan û netewan ra bi yew çimî ewnîyeno. Çimkî esasê ci de merdim û hezkerdiş nêbenê ra nêbeno yo. Cayê cuyayê de her tim merdiman pawitêy. Kakayîyî cayê ke cuyayê de bi felsefa xo nîyameyê pêşwazîkerdiş û zaf cayan de êy nîyameyê qebûlkerdiş. Eke ti kakayîyê se kes malê to nêgeno, werdê ke ti virazenêy nêwenêy. Bi sînorêy net ameyê cîyakerdiş. No tewr cuyayiş perçeyeke cuyayişê kakayîyan o. No zî verbê pergalî muhalîfeyî zî xo de ardo. Ney semedî ra zî her tim tersa serdestan êy. Bawerîya kakayîtî esasê asîbîyişî ser de ameyo ronayiş. Nuştoxê Marksîst Hesan Tebbarî vato: “Kakayîtî bawerîyeke esasê ci îsyanî ser de ameyo ronayişî ra felsefeyeke o.”