Aseno ke ma nuştoxanê kırmanckî, zafhûmarîya çekuyan ser o pênêkerdo. Ez wazena ke no nuşteyê xo de, no xusus de, fikrê xo, wendoxanê xo rê bar bika. Kirmanckî de, çekuyî nêrî, çekuyî makî û çukuyî; zafhûmarî estî. Kirmanckî de name û sifetî, Dêrsim de, bi “-e” qedînê, tayê cayan de bi “-i”, tayê cayanê bînan de zî bê “-e” û bê “-i” vajîyênî. Nimûneyî:
Şîweyê Dêrsimî Şîweyê Bînî
linge lingi, ling
zerence zerenci, zerenc
dewe dewi, dew
bize bizi, biz
cite citi, cit
Nameyê Makî yê ke xoser î û bi “-e” “i” qedîyênê, wexto ke mîyanê cumle de “karanê nêmcetan” ra ver bêrê, na herfa xo ya peyêne (yanî “e” yan zî “i”) nêvajîyêna û nênusîyêna. Nimûneyî:
meylê ma formê bînî
Na dew a Na dewe a / Na dewi a
Na sûr a Na sûre a / Na sûri a
Na fistana Zîlan a - Na fistana Zilane a / Na fistana Zilani a
No keyeyê Gulan o - No keyeyê Gulane o / No keyeyê Gulani o
No keyeyê Gulan o - No keyeyê Gulane o / No keyeyê Gulani o
Nê nimûneyan ra wexto ke çekuyê “dew”, “sûr”, “fistan”, “Zîlan” û “Gulan” xoser bî, ganî bi “e” yan zî “i” binusîyî û se dewe / dewi, sûre / sûri, fistane / fistani, Gulane / Gulani vajîyênê. Mîyanê cumle de wexto ke “karo nêmcet” ke nê çekuyan dima bêro, semedo ke di herfê venginî pêdima nîynê, nê venginan ra vengina verêne, yanî “e” yan zî “i” kewena. Cumleya “Na dewe a” yan zî “Na dewi a” de, herfa “e” yan zî herfa “i”ya “dewe” / “dewi” kewta, cumle bîya “Na dew a” Bi no hewa vatiş zî hina asan beno. Xora şarê ma pratîk de, cumleyan mîyan de, peynîya nê tewir çekuyan de, “e” yan zî “i” zaf nêşuxulnenê. Goreyê min, eke ma formê “Na dew a” bişuxulnê, hina baş beno.
Bi “î” zafhûmarbîyayîşê nameyan
Kirmanckî de herfanê zafhûmarîye ra yew zî “î” ya. Nameyê ke bi herfa bêvenge qedîyênê, raste-rast bi na “î”ye zafhûmar benê. Nimûneyî:
yewhûmar zafhûmarga...
ga Gayî vaş wenê
dês... Desî zaf weş virazîyayî.
sewl Sewlî newe yî.
Wexto ke çekuya “ga”yî bibo zafhûmare, “gaî” bena. Semedo ke di herfê venginî yenê têhet, herfa pêragirêdayîşî “y”, dekewena mîyanê nê di herfanê bêvenginan.
Na çekuye bena “gayî”. Tayê cayan de “î”ya peyêne kewena û na çekuye bena “gay”. Nimûneyî:
zafhûmar/meyyewhûmar
Meylê ma zafhûmar/formê bîn
ga... Gayî vaş wenê... Gay vaş wenê.
saye... Min sayî werdî... Min say werdî.
waye... Di wayî, ha yenê... Di way ha yenê.
bexçe... Dewijan bexçeyî kendî. Dewijan bexçey kendi.
Ro... Di royî Pîranî, hêdî-hêdî herikênê... Di roy Pîranî, hêdî-hêdî herikênê
Nameyê nêrî yê ke bi “e” qedîyênê û benî zafhûmar, rayna herfa pêragireydayîşî “y”, dekewena mîyanê di herfanê venginan. Nimûneyî:
zafhûmar/yewhûmar
Meylê ma zafhûmar/formê bînî
mase... Maseyî xo beriqnenê, Masey xo beriqnenê.
sere... Di sereyî min ra asenê, Di serey min ra asenê.
Nameyê makî yê ke bi “e” yan zî bi “i” qedîyênê, wexto ke bi “î” zafhûmar bibî, “e” yan zî ”i”ya peynî vînî bena. Nimûneyî:
yewhûmar zafhûmar/meylê ma
golike/goliki... Golikî ha çerenê.
estore/estori...Estorî çarpay vazdenê
gule/guli... Bexçe de gulî abenê.
Tayê cayan de nê tewir çekuyê makî, bi herfa bêvengine qedîyênê û zafhûmarîye de herfa “î” gênê. Nimûneyî:
yewhûmar /zafhûmar meylê ma
keynek... Keynekî yenî.
hinar... Ma hinarî werdî.
dew... Kamî nê dewî veşnayî?
Çekuyê ke yewhûmar î û bi “-î” qedîyênî,Zafhûmarîye de, newe ra “-î” nêgênê, Eynî sey orjînalîya xo manenê. Nê tewir çekuyî, yewhûmarîye de zî û zafhûmarîye de zî eynî manenê.
Nimûneyî:
yew kardî... Min yew kardî şite
di kardî... Min di kardî şitî
yew Elî... Elî kay keno
di Elî... Her di Elî zî kay kenî.
Kirmanckî de çekuyî halo xoser de bi herfa “î” biqedîyî û rayna herfa zafhûmarî “î” bigirî; semedo ke di herfê venginî nîynê têhet, herfa zafhûmarîye “î” yan zî tewangê zafhûmarîye “î”, “î”ya ke peynîya çekuye de ya weno.
Nimûne:
“Elî[yî] ra perse, gelo cinî[yî] ameyî? Kardî[yî] weş nêbirnenê.”Nê tewir (bêj) çekuyan de zafê rayan, herfa zafhûmarîye “î” kewena tena herfa gireydayîşî “y” manena.
Nimûne:
“Elîy ra vaje, gelo cinîy amey.”“Kardîy kolî weş nêbirnenê”No “y” herfa pêragireydayîşî (pêrabestişî) ya, herfa zafhûmarîye nîya. Yanî kirmanckî de herfa zafhûmarîye “y” nîyo, tena herfa “î”, herfa ê zafhûmarîye ya.
Kar û çekuyê ke bi vengê “e” qedîyenê, ge-ge çekuya pêrabestişî “y” ra pey herfa zafhûmarîye “î”yî vinî kenê. La ganî vînî nêbîynê.
Nimûne:
“Wendekarê erjîyayeyî.” “Mamosteyê ma ameyî.”
Mesela wexto ke zafhûmar bo û xoser binusîyo, ganî şeklê “wendekarî” de bunusîyaynî. La ewta de herfa zafhûmarîye “î” vînî bîya. Herinda ya (ja) de, herfa îzafeyê “ê” girewta. Eynê şekl de çekuya “mamosteyî” de zî aseno.
Mesela yew sey çekayanê ardî, destikî, şalwarî, pantolî, zimbêlî xoser zafhûmar î.
Nimûneyî:
To ardê xo tehnayî.
Destikanê min bîyare.
Şalwarê to newe yê. To xo rê pantolî girewtî. To zimbêlê xo tadayî.
Kirdkî de çekuyê zafhûmarî, wexto ke îzafe gênê, herfa “î” ya ke peynîya înan de ya vinî (vîndî) bena.
Nimûne:
Gedeyê min (zh)
Gedeyê min (yh)
Eke cumle de kar bêro şuxulnayîş, mesele çin a.
Nimûne:
“Gedeyê min ame. (n)”
“Gedeyê min ameyî.” (zh)
Tayê imbazê ma, cumleya yewine de hewayêko min cor ra nuşto, raşt nusenê. Yanê ê zî cumleya “Gedeyê min ame” raşt nusenê. La cumleya dîyine wina nusenê;
“Gedeyêy min ameyîy.” (zh)
Goreyê min na cumle de şaşey esta. Seke min cor ra nuşto çekuya “gedeyî” wexto ke îzafeyê “ê” bigîro; “î” ya zafhûmarîye kuwena. Nê imbazan nameyê çekuya “Gedeyê” de herfa “y” vêşî nusenê. Xora karê “ameyî” de herfa “y” zî vêşî nusenê.
Eke goreyê imbazan, no qayde raşt bo, cmle de ganê tayê çekuyî wina (ina) binusîyî.
To ardêy xo tehnayîy.
Destikêy min bidêy.
Şalwarêy to weş êy
Zimbêlêy min sîyay îy.
Hetan yew grûba hina hera organîze nêbo, ma xebata Grûba Xebate ya Vateyî esas bigrî hina baş beno. Min no nuşteyê xo de, rastnuştişê Grûba Xebate ya Vateyî ra îstîfade kerdo. Imbazê ma yê ke kirmanckî nusenê, helbet yew karo pîroz kenê. Ma na xebata înan rê rêz benê. Kê bi wendiş û nuştişî; ziwanê xo sereraşt kenê. Wexto ke ma goreyê qayde û grameri binusî, hem ziwanê ma asan fam beno û hem zî aver şono.
MAMOSTE SILÊMAN