Ma heme zanê ke têkoşînê serbestî yê şarê ma zaf hetan ra wa. Yanî heme hetanê madî û manewîye gêna miyane xo, merdim eşkeno nê çîyan ra listeyeke derg û dila bivirazo. La seba ke nuşte zehf derg nêbo, ma eşkenî teyna mexsedê xo bîyarî ziwan. Mexsedê ena nuşteya ma, di têkoşînê şarê ma de kamco hetan de zehîfî esta, ma înan ra qalê yew-di hetan bikerî. Înan ra hetek muhîm hetê kultirî yo.
“Çi çi ca de vinî bîyo se, o ca de dima bigeyrê”
Kultir, heme çîyê ke bi destê merdiman ra vecîyayî werte, mîyanê vateyê kultirî de cayê xo gênê. Yew eşkeno vaco ke şarê ma nîme nîm kultirê xo vinî kerd o. No semed ra heke ma no vateyê verînan ke vato “Çi çi ca de vinî bîyo se, o ca de dima bigeyrê” esas bigêrî, o wext kultirê ma ça û ça ra derbe werda, ma uca ra dest bi têkoşînê raştkerdişî bikerî. Kam ca de helîqay raverkewtişê tarîxê kultirê ma visîya, gere ma reyna a helîqa ber uca wa girêbidî.
Ena raşta wa, bi raverkewtişê şaristanîya hîyerarşî û serdeste dir, xeylê çîy ey kultirî de qelsî virazîya, labelê zencîleya tarîxê kultirî ra nêvisîya, bi qelsi biyayîşê xo ramit. La senîn ke ferasetê şaristanîya kapîtalîst kewt welatê ma û mîyanê cuyeyê şarî de xorê ca dî, o wext zencîley kultirî lewaz bîye, bi koçkerdişê dewan zencîle visîya. La çi heyf ke gama visîya cay xo de nêmend, bi zencîley kultirê pergalê kapîtalizmî wa aliqya û pa wa kaş bîya. Uca ra pey şarê ma kultirê xo ra dûr kewt. Tay xisûsyetê kultirê ma de qelsî virazya, tay xisûsyetî zî bî vinî. Mesela xisûsyetê zîwanê merdimatî, embaztî, manewîyat û zb.
Kultirê ma wo verîn xeripya yo
Zaf zehîf bîy. Xisûsyetê pîyabîyayiş, barekerdiş, têdir xebityayiş, têdir huwayiş, têdir bermayiş (şîn û şahî), têdir kaykerdiş û zb. hema hema şar ney xisûsîyetanê xo ra dûr kewto. Nika merdim gama şarê ma ra persê seyînî kultirî bikero, hema hema go herkes vaco: “Hew ça kultirê ma wo verîn xeripya yo.” Şaristaniji zî hona vanê, dewijî zî hona vanê. Her kes vanê ma kultirê xo ra dûr kewt ê. De baş o, nika kultirê kamî cuyen ê? Ênî persî ver de şaristanijî û dewijî werbîynî tewanbar kenê.
Halbuke êy ke kultirê wirdîyine zî xeripnayo ferasetê kapitalizm bi xo yo. Raştî çi xeripyayo baş zanê. Beno ke qirn o peyin nêzan o, la qirnê bînî heme baş zanê. Gama merdim îna ra biperso go ju bi ju zey mûrayê tîzban rêza bikerê û miheqeq go vacê: “Wextê verî de rehme, wijdan û exlaq bi. Heger yew gede bi pîzeyo vêşan bihewnayne, sifreya yewan ra vatê leze nan (werd) bidê no gede/î, naxo go kerray ro sere ma bivarê.” De baş o, nika çîy ke yo no awa (newîn) bivirazyo go senîn bêro pêşwazîkerdene? Îxtîmaleko gird, go gede biteqiznê, heta belkî di şelmaqî pey milê êy ro dê, ti ra vacê: “Ti çi hewnenî/a eyta ra, biteqezye eyta ra şo. Wextê ma de cîran cîranî dir bermaynê û cîranî dir huwaynê.
Lazim o ma biagerê kokê xo sero
Yew şahî heme têdir şa kerdênê, xemgînî zî heme têdir xemgîn kerdênê. Nika embaztî, merdimtî, cîrantî, cemeetî, heta biratî nêmend a. Ezezî, bêxîylî zey maro sîyaye komelî jehrî kerd o. Enî heme raştî yî. Madem kokê xo ra visîyayê, madem kultirê xo ra dûr kewtî, madem no kultirî ra zerweş nîyê, O çax gere ma biagêrî kokê xo ser, ma ça mendê uca ra dest pê bikerî. La gere ma nayê zî bizanî: yew rayîrê na xebatî est o, o zî cuyêkê demokratîk û komunal o. Çimkî bi cuyêke no awa , encax ma bi eşq rexne wijdan, exlaq, embaztî, heskerdiş, serbestî û zeypêyî koko aryenîk ra biwelidin.
Ma bi awayek kilm nimûneyeke exlaqê şirîkatî ser bidî û nûşteye biqedênî. Gama çend şirîkî têdir bixebitîyaynê, werbîynî dir xasûdî nêkêrdênê. Her kes qasê qewetê xo kar kerdênê. Qe tu kesî/e nêvatênê “Ez zehf xebitîya wa, wa barey mi zêde bo.” Mesela vatên: “Filankes gedey êy zehf ê, wa barê ey tayke zêde bo. Ya zî filankes zehf meymanan weye keno (meymandar o), wa barêy ey zêde bo. Ya zî no şirîkê ma zehf xebityeno, lazimîyê ey hîna zaf a, wa barêy ey tayke zêde bo.” No ferasetê şirîkatî de ezezî, bexîlî, çimbarnêkerdiş û hesûdî çinî ya. Hîsê embaztî, dostî, wijdanî û exlaqî bibî. La eyro roj, şirîkatî senîn a? Bira biraye vera yew quriş nêdano. Nabeynê şirîkan de dizdî ra bigêr heta kiştişê werbîynî, her qeyde gemarî yena cuyene. Vateyo peyîn, agêrayîşê ser kokê xo, ageyrayîşê cuyêke wijdanî, exlaqî, serbestî û komîna demokratîk a. Reyey bînî heqîqeten ra, raştîya xo ra dûrkewtiş o, koletî ya.
‘Kapîtalîzm kultirî kerdo meta’
Kapîtalîzm kultirê manewî heme açarnayo metaye, yanî her çîy kultirê madî sero raver fîneno. Hezey ke her çîy komel, her çîy merdimantî, hetta merdim bi xo madîyat ra virazîya yo. Halbike gama manewîyat werte ra bêro wedaritiş, mabeynê merdim û makîne de ferq nêmaneno. Ganê merdimî hîsê merdimî, ziwanê merdimî, hewnayîşê merdimî, zerrey merdimî û têkilîyê merdimî xeripyeno. Bedenê merdimî zey erdo beji wişk maneno, qe çîyke tede zergun nêbeno û ti ra çîyê baş û weş nêwelidyenê.
Enî semedan ra tehmê cuyê nêmaneno, ya zî merdim ti ra tehm nêgeno. Gere na vatey serdestan qe ma vîr ra nêşêro: “La ziwano caye, ya zî ziwanê dayîke kêrî çi karî yeno. Hindî no awa ziwanî pîzeyê merdimî mird nêkeno, ne eşkenê pey tucarî bikerê, ne zî bazaran de bixebitnê. Hewce nêkeno bibo ziwanê perwerdey domanan.” Eyseno kez ey sey meta û bi çimê karê madî ziwanî ra ewnenî. No sebeb ra qeybê îna tu qîymetê ziwanê bindestan çinyo. Çimkî ziwan zey nabeyncî ke bazar û tucara vînenê.