Goreyê raporê UNESCO, dinya de nêzdîyê 6500 ziwanî estî. Nê ziwanan ra tenya 300 ziwanî fermîyet de ameyî qebûlkerdiş. Onca-fina goreyê raporî, pêroyîya dinyaye de rewşa 3500 ziwanan rind nîyo. 


Tirkiye de polîtîkayê ziwanan

Goreyê cigêrayîşan Tirkîye de zî wazîyetê 18 ziwanan rind nîyo. Zaraveya kurdî ya kirmanckî/zazakî zî mîyanê nê 18 ziwanan de ya. Eke kirmanckî nêra pawitiş do zey ziwananê bînan bihelî yo û biqedîyo. Polîtîkayê asîmîlasyonî ser kirmanckî dewam kenî. Hema zî wendegehan de domanê kurdî, tirkî musenî û heme kes zî na rewşe awayo bêwijdanî û asîmîlasyon reyde temaşe keno. Seserra peynî de bandorê dewlete de, di tewir hegemonya estî; Jenosîd û etnosîd. Jenosîd, zey ke neteweya Ermenîyan ser de ameyo şuxilnayîş, estişê yew neteweya bin ra wedartiş o, yanî qirkerdiş o. Etnosîd zî kultir û ziwanê neteweyek mîyanî ra wedartiş o. Şarê kurdî, nê hurdî-wirdî hegemonyayan ra barê xo girewto. Kurdî seserre ra na het, rîwalê bîyayîşê xo qir benê, ziwan û kultirê înan raştê asîmîlasyonî yenî. Na yew polîtîkaya dewlet a. Arşîv û raporanê dewlete de na raştî qeydkerde ya. 


Polîtîkayê etnosîdî ramenê

Dewlete bi polîtîkayê etnosîdî, nêverdaya wa şarê kurdî, kultir û ziwanê xo aver bero. Dewlete bi na polîtîka waşta ke şarê kurdî mîyanê nasnameyê tirkan de bihelîno. Na polîtîka bi metodanê îdeolojîk û bi zordarî ramîyaya. Çend finek-mînakî; nameyê mintiqa û hereman bîyê tirkî, ê ke kurdî qisey kerdî, cezayê pereyan dîyayê înan, ê ke ziwan û kultirê kurdan ser o xebitîyayî, erzîyeyî zîndanan û zaf zilm dîyê. Her çî bi na polîtîkayê dewlete ra beste yo. Seba nayî zî dewlete hem jenosîd hem etnosîd ser kurdan de daya ramitiş û waşta ke kultir û bîyayîşê kurdan mîyanî ra wedarîyo. Têkoşinê kurdan asîmilasyon û înkarkerdiş şikita û yew hişyarî û zanyarî viraşta. Dewlete hinî nêşkena kurdan bikero tirk. Ziwanê kurdî esto û bi nê ziwanî cuya xo xemilnenî. Dewlete biwazo, nêwazo zî mecbûra ke na rewş qebul bikero. Beno ke no qebulkerdiş biney zehmet bo. Dewlete ganî-gerek bizano ke înkarkerdişê yew-jew ziwanî xo înkarkerdiş o. Ewro înkar û asîmîlasyon şerm û sucê tewr girdî yo. Dewleta tirkan ne înkar kena, ne zî qebul kena, mîyan de verdena. No yew tarzê dewlete yo. 


Ziwanê may de perwerde

Dewlete hem ma ra bacî gêna, hem zî vana ziwanê xo mektebanê taybetî de bimusî. Eke dewlete ma ra bac gêna, o wext ganî mecbur ziwanê dayike de perwerde bido. Eke vana ney wa ma ra bac megêro, zengînîya ser û bin erdî ke dest nayê ser, wa tepa bido, hetê huqiqî ra verê mekteban akero, o wext ma bi xo mekteban akenê û perwerde danê. Hinî-endî kurdî yew ziwanêko bîn û xerîbî de perwerde nêwazenê, kurdî ziwanê xo de perwerde wazenê. Kurdî êdî ziwanê xo, bi pereyan nêmusenî! Ganî her wext perwerdeyê ziwanê xo biwazî û muhîmîya ziwanê xo bizanî. Ziwan, fikr, exlaq û hîsê yew netewî yo. Ziwan çiqas aver şêro, hende zî cuye aver şina. Dewlete pêro Kurdistan de polîtîkayanê lêşinan kena, labelê sûk-şaristanê kirmancan de polîtîkayê înan ê taybetî estê. Dewlete şarê Çewlîgî ra vana; şima kurd nîyê, şima zaza yî. Kirmanckî, mîyanê doman-qijan û ciwanan de zaf kêmî qisey bena; çimkî komunîkasyon, medya, nuştiş û qiseykerdişê rojane her çî bi tirkî yo. 


Gureyînê ziwan yê Kurdî-Der’î

Sazîya Kurdî-Derî sazbîyîşê xo ra heta nika seba averberdişê ziwanî xebat kerda. Bi hezaran kesî na sazîye ra zarawayê kurdî (Kurmancî, zazakî/kirmanckî) musayî. No xizmetê xo ser zî Kurdî-Der her tim bîya hedefê dewleta tirkî. Reîs-cûmhûrê tirkiye Erdogan’î her firsendî de vat; “ser ziwanê kurdî qedexe û tadeyê warişto labelê qet rewş wina-niya nêbî û hetanê nika bi desan doza qefelnayîşî heqê Kurdî-Der û şaxê ey de ameyî akerdiş. Kurdî-Der nameyê xo ra zî dîyar o, seba selahîyetê xo bîngeyîn, destpêkê sazgehîyê xo, nika bi heme rayber, xebatkar, endam û wendekarê xo, mîyanê heme çalakî û qewimyayîşê komelî zî zey çalakger cayê xo girewto. 


Mektebê Azad abiyay

Kurdistan de sifteyin ‘Dibistan-mektebê Azad’ ameyî akerdiş. Amed de 2014 de zî Dibistanê Ferzat Kemangerî ameybî akerdiş. Hewna mîyanê 2015 de Dibistanê Alî û Medenî Yildirimî, bi hembarîya Egîtîm-Sen, Maper ser nameyê Rayberîya Navenda Pêroyî ya Kurdî-Derî ameyî akerdiş. Her winî Qoser, Nisêbîn, Şirnex, Silopî, Cizîr, Wan, Farqîn û Dêrîkî de Dibistanê Azad abiyay. 24’ê Teşrîn’a 2015î de Kurdî-Der kongreyê xo viraşt. Netîceyê kongre de, zaf kesê ke kirmanckî ser xebat kenî serva rayverîn ameyî weçînayîş. Kurdî-Der xebatê xo ser komîsyonan aver beno. Seba xebatê xo yê ziwanê Kurdî-Der komîsyonê perwerde, meteryal, proje, rayvistiş û Folklora Kurdan saz kerdo. Nika Kurdî-Der’î ra giredaye kovarê Folklora Kurdan vejîyeno. 


Seferberiya famkerdişê ziwanî

Hemserokê Kurdî-Der yê Amed’î Ozan Kilinç’î derheqê gureyînê xo yê 2016î ser de, da zonayene ke zey Kurdî-Der, ê dê serva pêroyîya Kurdistan’î de ser aktîfbîyîşê Mektebê Azad de xebat biramê. Kilinçî aşkere kerd ke, Kurdî-Der do hûmarê polanê xo jêde-vêşî bikero û wina va: “Ma dê pêroyîya Kurdistan’î de kûçe, papol hetta heme banan de serva famkerdişê ziwanê kurdî ser xebat bikerî. Nika pêroyîya Kurdistan’î de 35 şaxê ma estî la ma wazenî heme qeza û şaristanê Kurdistan’î de şaxê xo akerî. Ma wazenê şarê kurdî bi ziwanê dayîka xo perwerdeyê xo bivîno.” 

Rayverê Kurdî-Der yê Amedî û azayê komîsyonê rayvistişî Azad Bîngol’î zî aşkere kerd ke, ê dê zî serva hiş û vîrdozîya ziwanî ser taybet xebatê xo bikerî. Rayvera Kurdî-Der’î yê Amedî û azaya komîsyonê perwerdeyî Semra Bîrtane zî da zonayene ke, ê dê taybetê Kurdistan de averberdişê  zaraveyê kurdî ser xebat bikerî û mamosteyan biresnî. 


Bê ziwan merdim, raştîya xo ra dûr kewno

Dîyalektîka kirmanckî/zazakî Bakûrê Kurdistan’î de yena qisekerdiş. Demo ke merdim berhem û nuşteyanê kirmanckî ra biewno, hetanê seserra newêsî kirmanckî nuşte û kitabî çinî bî. Serra 1898 de mewlîdê kirdkî bi destê Melayê Xaseyî ameyo nuştiş.No kirmanckî de berhemo tewr verên o. Heya peynîya seserra vîstin zî tayê xebatî bîyê, nika weşanxaneyê kirmanckî estî û roje bi roje kitab û xebatî zî zêdîyenê. Girotxaneyan de zî gureyîn û kitabê erjayeyê amey nuştayen. Kirmanckî de wendiş û nuştiş rê vera-vera eleqa zêdîyeno. Perwerdeyê ziwanî bi taybetî seba zaravaya kirmanckî zaf muhîm o. Merdimê ke bi ziwanê xo perwerde nêvînî, ziwan û raştîya xo ra dûrî kewnî.


2015î de 9 polê bi kirmanckî

Kurdî-Der, Kampê Şengal’î de seba domanan pol akerd û pol zî domyeno. Hewna waştişê meclîsê tax û sazîyan ser Kurdî-Der polê ke ameybî akerdişî ra mamoste eşrawit. Kurdî-Der goreyê plansazîya pêroyî, beşdarê heme çalakîyan bî. Serra 2015î de hûmarê polê ke bi zaraveya kurmancî ameyî akerdiş 45 ê. Asta Destpêkî: 11 Asta Yewine: 16 Asta Diyine: 10 Asta Hîrêyine: 5 Asta Mamostetîye: 4 Resnayîşê Mamosteyê Verdibistanî: 2, bi pêroyî 1190 wendekar beşdarî atolyeyên ziwanî bîyî. 

Serra 2015î de hûmarê polê ke bi zaraveyê kirmanckî/zazakî ameyî akerdiş 9ê. Asta Yewine: 6, Asta Diyîne: 1, Asta Hîrêyine: 1, Resnayîşê Mamosteyê Verdibistanî: 1 

Serra 2015 de 225 wendekar beşdarê polê kirmanckîye bîyî. Bi pêroyê 1294 wendekar serra 2015 de beşdarê atolyeyê famkerdiş û perwerdeyê ziwanê kurdî bîyî. Nê xebatî bi ked û hetkarîya 57 mamosteyan pê ameyo û hûmarê mamosteyê Navenda Kurdî-Derî 14 kesî yê.



Lêl AMED/AMED