Tarîx ra heta nika şarê kurd vera înkar û îmhayî  dano xover. Şêx Seîd û embazê ey zî vera zilmê serwedarnayî, la dewleta faşîst Şêx Seîd û embazê ey qetil kerd. Tornê înan nika Cizîr, Sûr, Nisêbîn û pêrokîn Kurdistan de bi sloganê “Ma qet sereyê xo çewt nêkenî û ma dê nêkerî zî!” danê xover.  


Şêx Seîd kam o?

Xoverdakar Şêx Seîd, serra 1865 de dewa Xinisê Erziromî de maya xo ra bîyo. Malbatê Şêx Seîdî, yew malbatêko bi esl û namdar o.  Malbatê Şêx Seîdî wextê Sultanê Osmanijan de, Murato 4’in de raştê hêrişî yeno. Sultan, 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmî, qetil keno. Welatê kurdan, 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînê, di lete beno. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebûl nêkerda, coka şehîd bîyo.Selselaya bawkalanê Şêx Seîdî rêz reyde, Mele Haydar, Şêx Elî Septî Amedî, Şêx Mehmud Feyzî yo. Şêx Mehmud Feyzî, Palo ra şono Dewa Xinisê Kolhîsare herîneno û na dewe de roşeno. Hewt lajê Şêx Mehmud Feyzîyê benî. Nê lajê ey; Şêx Seîd, Şêx Bahaddîn, Şêx Dîyaddîn Şêx Necmeddîn, Şêx Tahîr, Şêx Mehdî, û Abdurrahîm ê. 

 Wefatê pîyê Şêx Seîdî dima, mesuleteya no malbatê pîlê, ey ser  maneno. Malbatê Şêx Seîdî zaf dewlemend bî. Bi hezaran pesê înan bi û no pesê xo Erzirom ra berdnî hetan Mûsil, hetan Şam. No mîyan de, Şêx Seîdî, hem bazirganî kerdê, hem zî merdiman reyde têkilî organîze kerdî.  No semed ra heskerdoxê ey vêşî bî. Welat de, zaf merdimî tesîrê ey de mendîbî. Şerê Dinya yê Yewine de, epey kurdî yenî koçkerdiş. Dewleta Osmanijan wazena ke, malbatê Şêx Seîdî bido koçkerdiş. No dem semedo ke Şêx Seîd, qeymeqamê tehdît keno, malbatê Şêx Seîdî ra terseno, têkilê înan nêbeno. 


Perwedeyîya Şêx Seîdî

Şêx Seîd, semedo ke, bonderê îlmê bibo, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Palo de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Semedê hêşyarî û têkoşînê neteweyî û dînê îslamî, dewe bi dewe geyreno merdiman reyde qalî keno. Endamê; “Cemîyeta Tealî ya Kurdistanî” beno. Rijnayişê Împaratorîya Osmanijan dima, ronayoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabinê nawnena. No sebeb ra, Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.

Serra 1921 de “Cemîyeta Tealî ya Kurdistanî” padîna, herinda yay de “Rayvistişê Azadî” abîyeno. Serekê no rayvistişî, Cîbranij Xalît Beg o. Halît Beg, vistoreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranij Xalît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bî. Hecî Musa Beg, Cîbranij Halît Beg, Hesenanij Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rayvistişê Azadî” benî. Wekîlê Bidlîsî Yûsûf Zîya, peynîya hamnanê 1923 de, Şêx Seîdî reyde yew vînayîş keno. No vînayîş de, fikrê xo yo rayvistbîyayîş û serehawanayîşê kurdan anî ziwan. Semedo ke tesîrê Şêx Seîdî, welatê ser o zaf o, dawetê “Rayvistişê Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rayvistişê Azadî” dima, lez dano xebata xo. Semedo ke, şar hîşyar bo û têkoşînê azadî de ca bigêro, gêreno, heskerdoxanê xo rê mektub eşraweno .


Vatişê Şêx Seîdî yê peynî 

 Bi kurdî vano ke: “Ez nika ha no cuya fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, şarê xo rê feda bena. Bes o ke, tornê min, vera dişmenan, min şermizar nêkî.” Ewta de nêtê ma, bêyarkerdişê bîrînan nîyo. Meqsedê ma tarîx ra ders girewtiş o. Verê zî îmha û înkar çare nêbî, eyro zî çare nîyo. Yew rayîr, rayîrê çareserî yo. No rayîr zî rayîrê xoverdayîşî yo.  Serehawanayîş, sereyê serra 1925 de, heme cayê welatî de yew ray de dest pê keno. 

Reîsê Eşîreta Hesenanî Xalît Beg, dormeyê Mûşê gêno. Eşîrê Cîbran’î ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşê de, Xinisê gêno. Şêx Abdullah zî Gimgim gêno. Dima zî bi yew pêrodayîşo wirdêk, Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7 hezar merdiman, şono Qixîy û Gêlî ser. Dima Hênê, Lice û Pîran zeft beno. 14’ê Sibate de Dara Hênîyê bi temam dest kewena û ewta de madenij Feqî Hesen valî beno. Dara Hênîyê yew demo kilm de, paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûrî dima, mintiqaya Xarputî zî dest kewta. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorê ra yew hêz gêno û operasyonê Amedî keno.  Hukimatê Tirkîya, bi lezî Sariqamiş ra Tumena 9’ine, Erziromî ra yê 8’ine û Amedî ra tumena 7’ine, Riha û Mêrdîn ra Alaya Suwarîyan, Wan ra zî tumena Suwarîyan û yewineya leşkeran reyde dekewtî hereketî mîyan. 


Tayê eşîretan hukimatî het de ca girewtî 

Farqîn û Beşîrî hukimatê Tirkîya ra girîyayî. Dima Palo, Melazgirt kewto dest. Dima Puturge û Çemîşgezek zeft bîyî. Dima hêzê serhawanayîşê, verbê Amedî şîyî. Hem Vakur ra û hem zî Vaşûr ra taarûzê Amedî kerdo. Hêzê Şêx Seîdî, nê wirdî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînî de binê erdî ra dekewtî şaristanê mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukimatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qela Zerrî. Kurdan, dest nabi depoyanê sîleh û cepxaneyanê înan ser. Heme cayê Amedî, hetê hêzanê Şêx Seîd ra ameybî girewtiş. No mîyan de, semedo ke, Vaşûr ra bikewî zerreyê şaristan, fransizan leşkeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî, şey leşkeranê hukimatî het de ca girewt. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepa ant. Şêx Seîd û embazanê ey, nêt kerd bi kê şêrî Îran. Vengûvajê hukimatî, her deqa û sanîye înan ra bîya.


15’ê Nîsana 1925 de esîr keweno

Quwetê Şêx Seîdî, vakurê Dara Hênî de kewnê tengî. Quwetê Şêx Seîdî, cepheyê hukimatî akerdo û hetan nizdîyê Gimgimî şîyî. Labelê hêzanê hukimatî, rayna hêzê Şêx Seîdî girewto çember. Şêx Seyîd, semedo ke no çember ra vejîyo, rayna yew hemle keno, labelê sernêkeweno, 15’ê Nîsana 1925 de, bi îxbarê merdimê xo Zabît Kasimî, mabenê Mûş û Gimgimî de, pirdê Abdurrahmanê ser o, Şêx Seîd esîr keweno. 

Peynî de fam beno ke, merdimo ke dewlet rê casusî keno, bacanaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û embazê ey 5’ê Gulane de berdî Amed. Mahkemeyekê bi formalîte viraştî, çike qerar verî ra zelal bî. 29ê Hezîran de Şêx Seîd û 46 embazê ey îdam bîyî.  


 NAVENDÊ XEBERAN