Rojnameya sifteyîn ê kurdî bi nameyê ‘Kurdistan’ 22’ê Nîsane 1898 de paytexta Misir Kahîre de hetê lajê Bedirxan Begî, Mîkdad Mîdhat Bedirxan’î ame vetiş. Rojnameya ke 4 rîpelî bî, 1898 ra hetanê 1902’an bi temamî 31 hûmarî vejîya. Homara sifte ra hetanê homara 23’in 15 roje de yew, homara 24’in û 31’in zî aşm de yew reynî ameyî çapkerdiş. Hûmarê 1’in ra hetanê 5’in hetê Mîkdad Mîdhat Bedirxan’î Kahîre de ame çapkerdiş. Seba ke Mîkdad Mîdhat Bedirxan cuya xo da, verpersîyarê rojname vîyart birayê ci Abdurrahman Bedirxanî. 6’in ra hetanê hûmarê 19’in Cenevre de, 20’in ra hetanê 23’in London de, 24’in ra hetanê 29’in Folkestone de û 30’in ra hetanê 31’in Cenevre de ameyî çapkerdiş.
Vera çapemenî qedexeyî
Ser ra 118 serrî vêrdî ra, la zext û qedexeyê vera çapemenîya kurdî ramenê. Tirkîye de zî qedexeyê çapemenî ser her ke şino hera beno. AKP tede û zilmê gird çapemenîya muxalîfî ser keno û wazeno ver xebatê înan bigêro. Tewr peynî keyepelê ajansa fermî rûsî Sputnîknews, Ajansê Vengûvajan ê Dîcle (DÎHA), Rojnameya Azadiya Welatî hetê Serekîya Resnayîşê Telekomunîkasyonî (TÎB) ra ame astengkerdiş. DÎHA 35’in rayî û rojnameya Azadiya Welat raya 6’in ameyî sansurkerdiş. Bado ke herb û operasyonî sûkanê kurdan de destpa kerdî, astengî û zextê çapemenîya muxalîfî ser zî vêşîr (zafêr) bî Hukimat bi nê astengîyan wazeno ser herbê qilêrîn bigêro û operasyonê xo sûkanê kurdan de bi rehetî dewam bikero. Tenya çapemenîya nuşteyî nê, pêrokîn sazgehê çapemenî bî hedefê AKP. Çarçoveyê konseptê lejî de Îmc TV, Van TV, Jiyan TV, Gun TV û zaf torê çapemenîya muxalîfî bi sebebê kêfî raştê cezayan ameyî.
Çapemenî ver merdişî de ya
Vera nê zext û zorvajiyan teber ra zî nêrazîbiyenî benê berz. Sazgehê mavênnetewî zî astengî û zextê vera çapemenîya kurd zey teluke yê gird vînenê û aşkere kenê ke azadîya çapemenî Tirkîya de ver merdişî de ya. Çi heyf ke Tirkîya de weşana bêhetgirî tena keyepelê înternetî ser de mumkin a. Sansur û astengîyê çapemenîya kurdan ser zey fikrekî stratejîkî yê AKP yeno ramiten. Na polîtîka zî dûştê standartê heqê merdiman a. Ma cêr de yew bi yew weşanê kurdan rêz kerd û taybetî zî nê weşanê kurdan benî hedefê hukimatê AKP.
Televîzyonê kurdan;
Stêrk TV: 2012 de destpa weşana xo kerd. 5’ê Çile ya 2015 de zî destpa weşana kurdî kerd. Xîtabê pêroyî leteyanê Kurdistan, Tirkîya û Awrûpa kena. Bê mavên bi kurmanci, sorankî, kirmanckî û hewramanî 24 saet weşan kena. Med Nûçe: 2012 de destpa weşan kerd. 5’ê Çile ya 2015 de zî destpa weşana tirkî kerd. Pêroyîya leteyê Kurdistan, Tirkîya û Awrûpa ra xîtap kena. Damustayin û aşkerekerdişê Hereketê Serbestî yê Kurdistan’î sifte ewta de yenî dayiş. Herzewbîn qewimyayişê Kurdistan û Tirkîye bi bultenanê dînamîk û aktuel yenê dayiş. Ozgur Gun TV: 13 serrî weşana xo cayî, bi sifte kurdî kerd. 6’ê Nîsan 2015’î de destpa weşana neteweyî kerd. Hewna zî weşana xo bi kurmancî, kirmanckî û ziwanê tirkî ramena. Jiyan TV: Tirkîya de sifte bi nameye kurdî destpa weşan kerd. 21’ê Adar 2016’î de destpa weşana bi kirmanckî kerd. Taybetî hetê kirmancan yena temaşekerdiş. TV 10: 17’ê tebaxa 2011 de destpa weşan kerd. Weşana xo bi kurmancî, kirmanckî û tirkî ramena. Taybetê weşana xo de xîtabê hometa alewîyan kena. Dêrsim, Semsûr, Mêrsîn û sûka Almanya Koln de studyoyê ci estî.
Ronahî TV: 21’ê Teşrîna 2011 de sûka Rojawa Qamişlo de destpa weşan kerd. Weşana xo bi kurmancî, sorankî, îngîlîzkî, erebkî û franskî kena. Taybetê çar parçeyê Kurdistan û Rojhîlatê Mîyanên ra xîtap kena. Çira TV: 14’ê Tebax 2012 de sûka Almanya Bîelefeld de destpa weşan kerd. Taybetê kurdê êzidî yê ke Kurdistan, Rûsya, Ermenîstan, û Awrûpa de cuyenî rê xîtap kena. Weşana xo bi kurmancî kena. Newroz TV: 21’ê Adara 2008 de hetê Weqfê Medya yê Kurdî ame ronayîş. Taybetê babetê kultir, perwerde, muzîk ser bi kurmancî, farskî û îngîlîzkî weşan kena. Ekserî rojdemê Rojhelatê Kurdistan û siyaseta rejîmê Îran taqîp kena. Med Muzîk: Weşana xo bi kurmancî, soranî, kirmanckî û hewramanî kena. Qenalekê muzîkî ya. Zarok TV: 21’ê Adar 2015 de destpa weşan kerd. Weşana xo seba domanan bi kurmancî, kirmanckî û soranî kena.
Radyo yê kurdan;
Ozgur Gun Radyo: Weşana xo bi tirkî, kurmancî, kirmanckî kena û taybetê Amed û dorûverê ci ra xîtap kena. Radyo yê Dengê Kurdistan: Weşana xo Swêd de bi kurmancî, sorankî, kirmanckî, hewramankî kena û Kurdistan û Rojhelatê Mîyanî ra xîtap kena. Radyo Karacadag: Weşana xo 2003 de destpa kerd. Weşana xo bi tirkî, kurmancî, kirmanckî kena û xîtabê Riha û dorûverê ci kena. Radyo Rengîn: Weşana xo Qoserê Mêrdînî de destpa kerd. Peynî zî navenda Mêrdînî ra eleqayêkî gird vîna. Weşana xo bi kurmancî û tirkî kena. Radyo Ses (Veng): 1999 de destpa weşan kerd. Bi tirkî û kurmancî weşan kena û xîtabê Mêrsîn û dorûverê ci kena. Radyo Dunya (Dinya): Edene ra weşan kena û weşana xo zî bi kurmancî û tirkî kena. Radyo Munzur (Munzir): Dersim ra bi tirkî, kirmanckî û kurmancî weşan kena. Radyo Cudî: Cizîra Botan ra weşan kena. Bi kurmancî, sorankî, gorankî, erebkî û kirmanckî weşan kena.
Ajansê kurdan;
Ajansê Xeberan yê Dîcle (DÎHA): Warê çapemenî ra 4’ê Nîsana 2002 de roja Rojbîyayîşê Rayverê Şarê Kurdî Abdullah Ocalan reyde bi dirûşmê ‘Raştîyan ra qet feknîno veradayîş’ de game eşt. Weşana xo bi tirkî, kurmancî û îngîlîzkî kena. Ajansê Xeberan yê Firatî (ANF): Weşana xo Brukselê Belçîka ra bi tirkî, îngîlîzkî, erebkî, farskî û kurmancî kena. Polîtîka û ravêrşiyayişanê kişta kurdan resnena pêrokîn dinya. Ajansê Xeberan yê Hawar (ANHA): Weşana xo Qamişlo ya Rojawa ra bi tirkî, kurmancî, ruskî, îngîlîzkî û îspanyolkî kena. Taybetî Rojawa, Sûrîye û Rojhilatê Mîyanê ra xîtap kena. Rojnews: Sûka Vaşûrê Kurdistan Silêmanîye ra weşan kena, bi tirkî, kurmancî û erebkî kena. Taybetî Kurdistan a Vaşûr, Iraq û Rojhîlatê Mîyanê ra xîtap kena. Ajansê Xeberan ê Cenîyan (JINHA): 8’ê Adara 2012 de Roja Cenîyan de bi slogana ‘Ma ziwanê çapemenî bedilnenî. Ma ra pey do zey veren nêbo’ destpa weşan kerd. Weşana xo bi tirkî, kurmancî, îngîlîzkî û erebkî kena.
Rojnameyê kurdan;
Azadiya Welat: Weşana xo 26’ê Tebax 1994’î ra hetanê 2006’î bi hewteyin domna. 2006 ra heta nika, bi kurmancî û kirmanckî rojane weşan kena. Taybetî xîtabê kurdê Vakurî kena. Ozgur Gundem: Bi tirkî weşan kena. Verdewamîya rojnameyê hewteyin Yenî Ulke, Ozgur Ulke kena. Tirkîya de tena na rojname de pergalê hemrayberî weşane yena şuxilnayîş. Binevş: 8’ê Adara 2016 de destpa weşan kerd. Rojnameya cenîyan ya hewteyin a. Weşana xo bi tirkî kena. Demokratîk Ulus: Rojnameya hewteyin a.
Kovarê kurdan;
Demokratîk Modernîte: Weşana xo bi tirkî 2012 ra nika domnena. 3 aşmê de yew vejîyena. KJA: 2 aşmê reyde bi tirkî vejyena. Girêdayê Komeleya KJA ya. Jîneolojî: 3 aşmê de yew vejyena. 8’ê Adar 2016 de Roja Cenîyan de destpa weşan kerd. Yurtsever Gençlîk (Ciwanê Welatperwer): 2 aşmê de yew bi tirkî û kurmancî vejyena. Na kovar zey verdewamîya Kovara Genç Bakişî ya. Devrîmcî Genç Kadin (Cenîya Ciwan a Şorişger): Zey kertekê Kovara Yurtsever Gençlîk’î vejîyena. Taybetî cenîyê ciwanî ra xîtap kena. Kovara W: Tebaxa 2005 de hetê Enstutîya Kurdî ya Amedî destpa weşana xo kerd û aşm de yew vejîyena. Kovara Zend: Tebax 2007 de hetê Enstutîya Kurdî ya Stenbolî dest pê weşana xo kerd. 3 aşmê de yew vejîyena. Kovara Rewşen: 3’ê aşmê de yew hetê Navenda Kultirê Dîcle-Firatî de vejîyena. Kovara Roza: Aşm de yew hetê wendekarê Fakulteya Cografya, Dîrok û Ziwanî yê Zanîngehê Enqere û cenîyê hepsî de vejîyena. Kovara Hawara Botan: 2 aşmê de yew bi kurmancî vejîyena. Kovara Ozgur Halk (Şaro Azad): 2 aşmê de yew bi tirkî weşana xo kena. Yew dem weşana xo ra mîyan da bî, 2014 de hewna weşana xo ra destpa kerd. Weşanxaneyê kurdan; Weşanxaneya Aramî: Bi tirkî, kurmancî û kirmanckî pirtûkan çap kena. Pirtûkê ci, eleqeyê gird vînenî. Weşanxaneya Mezopotamya: Sûka Almanya Neuss de gureyînê xo kena. Taybetî bi kurmancî, kirmanckî, tirkî û almankî pirtûkan çap kena.
NAVENDÊ XEBERAN
Raştiyan ra tawîz nêdanime
Ewro Roja Rojnamegerîya Kurd a. Taqîpkarê Mûsa Anter û Gurbetellî Ersoz’an nika kî bin zext û zorvajiyan de pey heqîqetî de geyrenê û raştişan ra tawîz nêdanê.
Rojnamegerîya kurd 22ê Nîsan 1898î de paytexta Misir Kahîre de bi rojnameyê Kurdistan destpa kerd. Na dîrok zey roja destpakerdişê rojnamegerîya kurd yena qebûl kerdiş. A roj ra heta na het rojnamegerîya kurd bi dayişê bedelê giran ramena. Ceniyanê kurd zî raya raştiyan de bedelê girdî day. Zey Gurbetellî, Zeynep Erdem, Sarya Onûr, Denîz Firat û bi desanê bîn, raya resnayişê heqîqetî de canê xo feda kerdî. Rojnamegerê cenî yê ke cayê xorayirberdişan de pey xeberan de yê, derheqê kevneşopiya rojnamegerîya kurd de qisey kerdî.
Rojnamevana rayver: Denîz Firat
Mûxabîra Dîha Zozan Fendîk ke qezaya Colemerg Gever de rojnamevantî kena aşkere kerd ke, rojnamegerîya kurd tarîx ra heta nika bin zext û zorvajiyan ramena. Fendîk vist vîrî ke bi muxabîrtîya ajans, ay xeyalê xo ardê ca û da zonayen ke, resnayişê raya pêroyîn zehmetiyê ke ceniyê kurd ancenê zey wezîfeyekê vînena.
Fendîk da zonayen ke cografyeya Kurdistan de herbî ti wext kêm nêbîye û hayr ant zehmetiyê werteyê herbî de viraştişê xeberan ser: “Xêlê wextî ma bi merdiş ra rî bi rî manenê. Na hetî ra ma Denîz Firat xo rê zey rayver vînenê. Rîwalo ke ma rojnamegerê kurdî yê, ma hedefê guleyan de yê. Bin vornayişê guleyan de, bi baweriya xo ma hewl danê ke xo biresnê raştiyan. Ez bi xo zî çend reynî rîwalê xeberê ke mi viraştî biya hedefê nîşangeranê tûnî.” Zozan Fendîk aşkere kerd ke zey şexs a do bi kamiya xo ya rojnameger û cenî nuşteyişê raştiyan ra peyser gam nêerzo. Fendîk vist vîrî ke xêlê alwozê ci yê rojnameger ke cayê xorayirberdişan ra raştiyan nuştî amey binçimkerdiş. Fendîk zey nûmûne girotişê rojnameger Meltem Oktay damûsna. Fendîk peynî de va, wa bizanê ke ma pêrokînî Meltem ê, ma dê zî zey Meltem raştişan binûsê.
Pêvacoyekê giran
Mûxabîra JINHA yê Nisêbîn Zehra Dogan da zonayen ke quwetê dewlet bi sereştişanê giran cewab danê waştena xorayirberdişî yê şarê kurd. Dogan vist vîrî ke çapemenîya kurd zî na pêvacoya giran ra barê xo gêna û wina va: “Zey rojnamegerê cenî yê kurd ma kî na pêvacoyî nezdî ra taqîp kenê û wazeme not vistirê tarîxê kurd. Rîwalê ke qelema rayveranê zey Mûsa Anter, Gurbetellî Ersoz û yê ke canê xo na ray de vindî kerdî erdî de nêmano ma kewtî na ray û ma îmtihana tewr gird na demî de danê.”
Dogan da zonayen ke înan herem de îşkencekerdişê cenazeyan rê zî şahîdî kerdo û not girotiyo. Dogan vist vîrî ke welatê zey Tirkîye de çapemenî bi fermanî xeberê zûrî virazena û va, nayî ra çapemenîya azad cayekê muhîm de vindena. Cayo ke qetlîamî viraziyenê de behsê zehmetîyanê xo kerdiş şaş o.
Tirkîya de rojnamegerî sûc o
Mûxabîr a Şirnex yê JINHA Aysel Işik zî vist vîrî ke, îye Roja Rojnamegerîya Kurdistan bin zext û zorvajîyan de pêşwazî kenê. Işik da zonayen ke, Tirkîye de rojnamegerî zey sûc yeno vînayen. Aysel Işik ard ziwan ke ayî cayê xorayirberdişan de şahîdiya heyecanê şarî kerd û va, “mi zî gam bi gam heyecanê xorayirberdişî yê şarî taqîp kerd.
Işik vist vîrî ke xeberviraştişê wehşetî zehmet o û wina va: “Her ke ez serva viraştişêxeberî şiya raştê heqaretanê zayendî yê polîsan ameya. Her xeber û qiseyê ma qeyd kenê û bi behaneyê zey ‘propaganda’, ‘azabiyîna rêxistin’ hewl danê ma bêveng bikerê.” Işik va, zey ceniyê rojnameger yê kurd ma dê nuşteyişê raştiyan de dewam bikerê.
DÎHA/AMED