OMEDYA WELAT
4ê Mijdare 2016î de vera Parlementeranê HDP operasyonê binçim girewtişî virazîya û netîceyê ci de Hemserokan ra pîya 12 Parlementerî ameybî binçim girewtiş. Dima ra zî tayê ci serbest veradîyay, la kesê newî amey girewten. Zerreyê înan de Parlamenterê HDPyî yê Amedî û Endamê Heyetê Îmrali Îdrîs Balûken zi estbi. Balûken ke hîrê aşmî girotxane de tepişte mend, 30ê Çile de tehlîye bi. La nika reyna derheqê Balûkenî de hetê Serdozgerîya Komare ya Amedî ra qerarê tepiştişî ame vetiş.
Babedê zey sebebê esasî yê operasyonanê qirkerdişê sîyasî, hêrîşê vera HDP, krîzê nikayî yê Tirkîye, tecrîdê Îmrali û muhîmîya referandûmî ma Parlementer Balûkenî ra pers kerd.
Balûken aşkere kerd ke, “Prosesê şerî de heta nika bi hezaran kesî merdî, bajarî ameyî xirakerdiş, bi mîlyonan kesî ca û warê xo ra ameyî koçkerdiş. Nêyî daxî nîşanê ma danî ke waştişê aştîye çiqas acîl o. Rayîrê aştîye Îmrali ra derbaz beno û heme dinya nêyî zano. ”
Şima nizdîyê 3 aşman binê tecrîdî de ameyî tepiştiş. Hona zî Parlamenterê partîya şima û bi hezaran sîyasetmedarê kurd tepişte yî. Goreyê şima nê hêrişê ke şima sey ‘derbeya sîyasî’ biname kerdbî, amadekarîya prosesêko senîn bî? Merdim eşkeno tena bi amadekarîya referandûmî nê hêrişan îzeh bikero?
Ma nêeşkenî nê hêrişê ke şexsê HDPyî de vera îradeya şarê kurdî ameyî kerdiş, averşîyayîşê ke Rojhelato Mîyanên de benî ra cîya bigîrê dest. Cografyaya Rojhelato Mîyanên de zîhnîyetê netewe dewlete, nîjadperest û tekperest dest bi rijîyayîşî kerdo. Herinda nê zîhnîyetî de modelê ke ziwan, bawerî, dîn û mezhebê cîya cîyayî eşkenî tede xo îfade bikerî yenî munaqeşekerdiş. Bitaybete averşîyayîşê ke Rojawan û Sûrîye de benî, sey modelêko meşrû û aştîwaştox eleqeya rayapêroyî ya dinya ant. Rojhelato Mîyanên de persê şerê emperyalî an aştîya şaran reyna vejîya meydan. Prosesêko winasî de HDP bi programêko heme şar, kamî û bawerîyan mîyanê xo de hewêneno, serkewtişêko gird qezenç kerd û seba ameyoxêka azade hêvîyêka girde xelq kerd. HDP 7ê Hezîrane de bi girewtişê se ra 13 reyan hem hêvîya ameyoxêka demokratîke gird kerd û hem zî tersê zîhnîyetê statukoperestî zî hende tersna. O wext ra nata bi hêrişêko tekê ci dinya de nêameyo dîyayîş (derbeya 4ê Teşrîna peyêne zî tede) HDP hedef ame girewtiş. Nika 2 hemserekî, 11 parlamenterî, 70î ra zêdeyêr Serekê Şaredarîye, bi hezaran îdarekarê qeza û bajarî yê HDP û DBPyî tepişte yî û hema vaje heme şaredarîyan rê qayûm ameyo tayînkerdiş. No netîceyê nê tersî de bîyo; ganî merdim wina bivîno. Yanî hêrişê ke vera HDPyî de yenî kerdiş, tena referandûmî reyde sînordar nîyî, goreyê konsepto ke heme dengeyanê herême eleqeder kenî, benî.
Hukmatî komel bi OHAL û Qerarnameyanê Hukmê Qanûnî (KHK) girewto bin abluqayêka girde. Nika her hetî ra krîzeke xorîn ciwîyeno. Gelo do peynîya nêyî se bibo?
Dewlete ewro komele (qom/civak) girewto bin zapturaptî. Heme azadîyî orte ra ameyî wedarnayîş. Hêzê cîyayî yê ke mîyanê dewlete de yî û hukmatê AKPyî no het de pêkerdî. Nê semedî ra seba ke dewlete bigirî bin kontrolê xo, şero ke mîyanê înan de esto, bi hawayo nimitkî meşnenî. Tabloya ewroyêne de bi OHAL û KHKyan xebatê Meclîsî ameyî vindarnayîş, bi tewqîfkerdişê sîyasetmedar û parlamenteran îradeya şarî ameyo xespkerdiş, azadîya çapemenî bi temamî ameya qedênayîş, heq û azadîyê bingeyinî ameyî wedarnayîş, bi mîlyonan merdimî raştê nêheqîyan ameyî û netîceyê ci de komelo ke ameyoxa xo ra şik keno, vejîyayo meydan. Na tablo ya do biaçarîyo çepê ci, yan zî do bi temamî awan bibo. Ya prosesêko demokratîk bêro awankerdiş yan zî bin zext û zordarîyan de wina bibo ke do komel nêşînbo nefes bigîro. Ganî bi hawayo lez hetê aştîya komelkî, cîyayîya qewetan, azadî û heqê bingeyîn û selahîyatan dewrkerdişê herême de gamî bêrî eştiş û nêyî sey waştişê heyatî bêrî vînayîş.
Ma bi cepheyê ‘ya’ û cepheyê ‘nê’ bi şinasekerdişêko bîn bi ‘cepheyê mutabaqato milî’ û ‘blokê demokrasî’ ver bi referandûmî şonî. Goreyê şima do hesabpersayîşêk bêro cuyayîş, an nê?
Qet lazim nîyo ke merdim seba referandûmî vatişî derg bikero. No referandûm de do ‘demokrasî, an otokrasî; kerdişê derbe, an warê azadî; şer û kaos, an huzir û aştî?’ bêrî weçînayîş. Wexto ke merdim pratîkê blokê AKP û MHPyî ra biewnîyo, merdim fam keno ke no blok seba şaranê Tirkîya çi waad keno.
Partîya şima do bi stratejîyêka senîn û bi kamcîn hedefan kampanyaya referandûmî bimeşno?
HDP û partîyê ke HDPyî ver têkoşîn dayênê, tim hêzê ke seba kedî, demokrasî û aştî talep kerdî reyde îttîfaqî viraştî. Seba nê referandûmî zî rewşe eynî ya. Labelê seba ke no referandûm weçînayîşî ra cîyayêr o, partîyê ke programê înan cîya yî zî dê vajî ‘nê’. Na rewşe raştîya xo de seba perspektîfê HDPyî yê ‘Welato ortax, Komara Demokratîke’ zî munasîb o. Ma beşdarê (tewrê) fikrê ke çepê ma de yê nêbenî, labelê ma hewl danî ke şert û mercê ke fikrê ke ma ra cîyayêr î zî bişînbî bi hawayo azad xo îfade bikerî, xelq bikerî. No pîvanê ma yê demokrasî yo.
Prosesê referandûmî de hêvîya şima ya şarê ke zerre û teberê welatî de cuyenê çî ya? Gelo tena xebetnayîşê reye bes o?
No weçînayîş hetê demokrasî û aştîye ra nuqtayanê muhîman mîyanê xo de hewêneno. Ya ma do reyna nê mefhûman nêxebetnî, yan zî seba xelisnayîşê nînan ma do waştişanê xo heme dinya ra bivajî. Cok ra keso ke ‘xo ra vano ez demokrat û welatperwer a’ ganî zere û teberê welatî de ewro ra tepîya bi verpersîyarîyêka (mesûlîyet) girde bixebetîyo. Lazim o ma nê weçînayîşî de bi duştêko berz de şêrî ser sindoqan. Ganî heme merhaleyê weçînayîşî bêro taqîpkerdiş. Çimkî wina aseno ke hukmat seba ke netîce bigiro do bi her hawayî sere mido hîle, zext û mudaxaleyan. Eke ma bi hawayo qerardar bivinderî, ma eşkenî nê kayanê înan veng vejerî.
Babetê ke rojede yî, nînan ra yewe zî rewşa Rayberê Şarê Kurdî Ocalanî ya. Pêvînayîşo ke birayê ci Mehmet Ocalanî 11ê êlule de kerdbî ra nata, Ocalanî ra ti xebere nêameye girewtiş. Şima zî endamê heyetê Îmrali yî. Derheqê babete de heta nika ti hewldayenê heyetî bî gelo?
Na babete de hem sey partî û hem zî sey heyetî ma zaf reyan muracat kerd. Labelê hukmat û Wezaretîya Edaletî ti cewab nêdayo. Ganî rewşa Birêz Ocalanî ser de 2 hetan ra bi hawayo lez bêro vindertiş. Yewine seba ke tecrîdo ke Îmrali de dewam keno, bêhuqûqî yo, ya dîyine zî welat de şerêko gird esto, seba vejîyayîşê nê şerî ra. Yeno zanayîş ke Birêz Ocalanî mesajê xo yo peyên de vatbî ‘eke bi hawayo cîddî û samîmî bêrî tîya, ma eşkenî mîyanê 6 aşman de probleman çareser bikerî.’ Cok ra ma fam nêkenî ke paweyê çî yî. Prosesê şerî de heta nika bi hezaran kesî merdî, bajarî ameyî xirakerdiş, bi mîlyonan kesî ca û warê xo ra ameyî koçkerdiş. Nêyî daxî nîşanê ma danî ke waştişê aştîye çiqas acîl o. Rayîrê aştîye Îmrali ra derbaz beno û heme dinya nêyî zano. Êdî wextê konseptê tecrîdî nîyo, wextê çareserî û aştî yo.
Ser kokanê pêt de xo biresnime
Sere de seba Çewligî û cayê ke şarê ma yê kirmancî/zazayî tede cuyenî rê vengdayîşekê şima yê taybet esto?
Wexto ke ez ameya tewqîfkerdiş û wextê zindanî de ruhê piştîdayîşî ke şarê ma vete orte, mi vîste bi vîste hîs kerd. Vernîya edlîyeya Çewligî ra heta hucreyê Hepisxaneyê Kandira şar ma tena nêverda. Seba nêyî ma se vajî, reyna zî kêmî maneno. Ma tim hewl da ke layîqê nê vindetişî bibî. Embazê ke hepis de ma yewbînan rê mektube erşawitênê, xebatê înan yê edebîyat, şîîre, polîtîka, huner û sewbîna estbîy. Hetê ziwanî de bitaybetî zî warê Kirmanckî de verpersîyarîyêka girde keweno milê ma hemînan ser de. Sere de ziwanê ma yê dayîke û heme hetan de ganî ma xo seba ameyoxêka azade amade bikerî. Ganî ma xo ser kokanê saxlaman de biresnî.