Çekuya mewlidî manaya ‘ca’ û ‘zeman’î de zî yena xebitnayîş. Cayo ke Hz. Mihemed tede ameyo dinya bi ‘Mewlidu’n Nebî’ name bîyo, wextê bîyayîşê Hz. Îsayî ra zî ‘Mîlad’ yeno vatiş.
Mewlid hem hetê şeklî ra hem zî hetê muhtewa ra yew terzo edebî yo. Mîyanê heme muslumanan de cayê xo girewto. Qaso ke yeno zanayîş mîyanê şaîr û edîbanê ereban de dest pêkerdo. Tayê şaîr û edîbanê ereban semedê Hz. Mihemedî ‘Qesîdeyî’ nuştê û bi no awayî muslumanan mîyan de sey yew edetî dewam kerdo.
Kirmanckî zaravayêka kehen a. La hetê nuştekî ra henda bextê xo çinî yo. Eserê kirmanckî yê nuştekî nizdê se serrî verê cu, hetê melan ra, bi alfabeya erebkî sey mewlidî nusîyayê. Na semed ra mewlid seba ma kirmancan hîna zaf muhîm o.
Mela Ehmedê Xasî Serra 1867 de nahîyeya Licê Hezan de ameyo dinya. Mîyanê şarî de bi namanê ‘Ehmedê Xasî’, ‘Xasî’, ‘Seydayê Xasî’ û ‘Xoceyo Xasî’ şinasîyeno. Eslê xo eşîra Ziktê ra yo. Kalikê ey Mela Osman dewa Şînî ya Dara Hênî ra ameyo Hezan.
Perwerdeyê xo ê verênî verê pîyê xo de dîyo. Tehsîlê xo medreseyê Mesudîye yê Amedî de temam kerdo. Îcazeyê xo destê muderris muftî Îbrahîm Efendî ra girewto. Perwerdeyê tesewifî zî verê şêxê neqşebendîyan Şêx Evdilqadirê Hezanî de temam kerdo.
Ehmedê Xasî, karmendî zî kerdo. Sey muderrisî Amed û Hezan de xebitîyayo. Uca ra pey seba muftîyîye tayinê Licê beno û di serrî ra pey îstîfa keno. Goreyê Sezaî Memîşî ra Ehmedê Xasî wexto ke muftîtî keno zaf reyan hetê Osmanîyan ra yeno hîşyarkerdiş. Îttîhat-Teraqqî aşma adare 1909 de Ehmedê Xasî sirgunê Rodos kerdo. Seyda di serrî sirgun de mendo. Seydayê Xasî 18 sibate 1951 de şîyo rehmet. Mezelê Xasî goristanê Hezanî de yo.
Mewlidê Kirdî (Mewlidê Nebî)
Mewlidê Kirdî yê Ehmedê Xasî destpêkê edebîyatê ma yê nuştekî yo. Na semed ra seba ma pîroz o. Ehmedê Xasî no mewlid 1898 de nuşto û reya verêne roja 25 adare 1899 de Amed de çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey çap bîyê. Heya ewro zaf merdiman no mewlid alfabeya erebkî ra tadayo alfabeya latînkî. Reya verêne mamosta Malmisanijî transkrîbe kerdo.
Mewlidê Xasî, şîyes qismî û 378 beytan ra virazîyayo. Yew esero manzum o. No mewlid bi weznê arûzî, yewindes heceyî ser o, bi qalibê ‘Fa’ ilatun fa ‘ilatun fa’ilun’î ameyo nuştiş.
Ez wazena hetê erûzî di beytanê mewlidê Ehmedê Xasî ser o vinderî.
Ez bi bîsmîl / lahî îbtî/da kena Rebbî hemd û / şukrî ancax /to rê bê
(Fa î la tun fa î la tun fa î lun Fa î la tun fa î la tun fa î lun)
***
Raziqê a/man û xasan / pîya kena Kîbr û medh û / fexrî pêro / to rê bê
(Fa î la tun fa î la tun fa î la tun Fa î la tun fa î la tun fa î lun)
Seke şima cor de vînenê mewlidê Ehmedê Xasî de hetê arûzî ra cay-cayan de qusûrî est ê. No mewlid bi yewindes heceyî nusîyayo. La beyta yewin de misraya dîyin bi dîyes heceyî nusîyaya. Hetê dergî û kilmîya heceyen ra zî zîhaf û îmaleyî est ê.
La nê qusûrî ma kirmancan hete de ercê nê mewlîdî nêkemînenê. Xo ra mewlid orjînalê xo erebkî nusîyayo. Na semed ra transkrîbekerdiş de vejîyayişê tay probleman normal o. Na babete ser o mamosta Roşan Lezgîn vateyo verên yê Mewlidê Kirdî ê ke ey bi xo transkrîbe kerdo de winî vano: “(…) qismê erebkî zî min bi alfabeya latînkî ya kurdkî nuşt. Metnê winasî ke bi alfabeya erebkî nusîyayê, gama ke transkrîbeyê alfabeya latînkî benê, tayê vengan de, mesela vengê ‘eyn’ (…) û ‘xeyn’ê (…) erebkî de muşkileyî vejîyena.”
Mewlidê Ehmedê Xasî şîyes qisman ra virazîyayo. Nê qismî bi beytê ke pê selawatî ancênê yewbînan ra cîya benê. Qismo yewin destpêko û nê qismî de zafêr behsê feydeyê mewlidî beno. Qismo dîyin de behsê metodê wendişê mewlidî beno û pesnê mewlidî dîyeno. Qismo hîrin de behsê pîlîya Homayî beno. Bi no awa heya qismo şîyesin dewam keno. Qismo şîyesin qismê duayî yo. Ehmedê Xasî qismê dua ra pey sey vateyê peyinî yew qismo erebkî nuşto û nê qismî de tarîxê nuştişê mewlidî nusyayo.
ÎHSAN TEKTAŞ