Dünyanın saygın üniversitelerinden Cambridge, 13 ciltlik Kürtler Ansiklopedisi tamamladı. Anita L.P. Burdett’in editörlüğünde hazırlanan çalışma 9 bin sayfadan oluşuyor. Ansiklopedi, Modern Kürt Tarihi’ne yeni okumalar ve bakış açıları kazandıracak bir muhteviyata sahip. Yakın tarihte Kürt halkının belleğinde önemli bir yere sahip 4 parçadaki isyanlar ve siyasi hareketlere ilişkin bir takım belgeler ilk kez bu ansiklopedide yayınlanıyor.
1831-1979 yılları arasında Kürdistan’daki siyasal, toplumsal, ekonomik ve kültürel gelişmeleri içeren ansiklopedide yer alan belgeler, Kürdistan’dan Londra’ya gönderilen mektup, rapor ve belgelerden oluşuyor.
Kürt arşiv belgelerinden hazırlanan çalışmada Britanya Arşiv Merkezi belgeleri tarihi sıraya göre bir araya getirilmiş. Kürt Belgeleri: Bölge, Direniş ve Milliyetçilik, 1831-1979 başlığı ile yayınlanan ansiklopedi, 9800 sayfadan oluşuyor.
Anita L.P. Burdett’in editörlüğünü yaptığı bu kapsamlı çalışma, Kürt tarihinin modern dönemine yeni bir bakış oluşturuyor. Ciltlerin başlangıcında genel, özet değerlendirmeler ile belgelerin kopyalarına yer verilmiş.
37 harita ilk kez yayınlanıyor
Batı Avrupa’da sanayi devriminden İran İslam Cumhuriyeti’nin doğuşuna kadar olan süreçte Kürdistan’daki gelişmeler tek tek belgelendirilerek Londra’ya rapor olarak iletilmiş.
Ansiklopedide Kürdistan coğrafyası, edebiyatı, kültürü ve tarihi hakkında da bilgiler yer alıyor. Ancak ilk dönem belgelerinin el yazısı ve kağıt kalitesinden dolayı okunamadığı için bu belgelerin kullanılamadığı notu eklenmiş.
Çok sayıda yeni belgenin yanısıra ilk kez 37 haritada yayınlanıyor. Haritalarda, Kürtlerin yaşadığı bölgeler, Kürtçe’nin lehçeleri ile aşiretler sınıflandırılmış.
İlk dört cilt el yazısı
13 ciltlik eser, dışişleri, askeri, diplomatik ve misyonerlerin Kürdistan’dan Londra merkezine gönderdiği belgelerden oluşuyor. Belgeler British Library, Dışişleri Arşivi, Savaş Bürosu, Hindistan Bürosu, Kolonyal ve Merkezi Hükümet Arşivlerinden derlenmiş. Belgelerin çok az bir bölümü Fransızca iken geri kalan hepsi İngilizce yazılmış. İlk dört cilt el yazısı ile hazırlanırken, 1830’larda daktilo ve teknik kolaylılar bulunmadığından bölge rapor ve belgeleri bu tarzda merkeze iletilmiş.
Eşsiz bir kaynak
Son 200 yıllık Kürt ulusal mücadelesinin gelişimi hakkında eşsiz bir kaynak neteliğindeki bu çalışma, şu ana kadar yapılmış en kapsamlı belge kaynaklı yayın olma özelliğini taşıyor.
* Ansiklopedinin ilk cildi, 1831 yılında Osmanlı-İran savaşı sonrası çıkan ayaklanma ile başlıyor. 1846-1847 Bedirxan Bey direnişi ile devam ediyor.
* İkinci cilt, 1878-1879 Dersim direnişine odaklanıyor.
* Üçüncü cilte ise Şeyh Ubeydullah Direnişi irdelenerek, belgelendiriliyor.
* Beşinci ciltte de ünlü Lord Curzon’un yazışmaları var.
* Altıncı ciltte, 1921-1926 Simko direnişi ve sonuçları anlatılıyor.
* Yedinci ciltte Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu sonrası Kuzey Kürdistan ve Ağrı direnişi yazışmaları gün yüzüne çıkıyor. Londra’ya gönderilen belgeler, ‘’1927 Ağrı Kürt Cumhuriyeti’’ ismiyle sıfatlandırılmış.
* Dokuzuncu ciltte İkinci Dünya Savaşı Kürdistan’daki gelişmeler ve Doğu Kürdistan’daki Mahabad deneyimi irdeleniyor
* Onbir ve onikinci ciltler ise daha çok, Güney Kürdistan ve Barzan direnişleri ile diplomatik faaliyetleri konu ediyor.
* On ikinci cilt, Doğu Kurdistan’ın durumu ve 1979’daki İran İslam Devrimi ile son buluyor.
Ansiklopedi de yer alan haritalar dikkat çekici. Erzurum, Doğu Kürdistan, Sivas, Aşiretler, Merkezi Kürdistan ile Doğu Kürdistan Aşiretleri ve Kürt nüfusunun bölge dağılımı haritalarda yer alıyor. Yine farklı bölgelere ulaşım yolları da haritalandırılmış.
Birleşmiş Milletler Cemiyeti’ne Xoybun tarafından gönderilen Kürdistan haritasının orijinali de belgeler arasında yer alıyor.
Mahabad, Dersim, Erivan, Ankara belgeleri
* 1946 Kürdistan Cumhuriyeti için; Sovyetler ile karşılıklı diplomatik ve ticari ilişkiler geliştirildi. 15 Aralık’ta kurulan Cumhuriyet, 22 Ocak 1946 da ilan edildi, deniyor.
* En çok dikkat çeken belge ise 1851 yılının 22 Temmuz’da Erzurum Konsolosu James Blant Londra’ya şu raporu geçmiş: ‘Muşir Reis Paşa komutasında 7 bin asker ve 6 bin gönüllü ile yerel Hıristiyan gönüllülerden oluşan bir güçle Tujik Dağında merkez olan Dersim Kürtlerine saldırdı, büyük bir katliam yaşandı.’
* Diğer dikkat çeken bir belge ise 8 Kasım 1950 tarihli. Türk Dışişleri Bakanı tarafından Londra’ya gönderilen telgrafta şu ifadeler yer alıyor: ‘Türkiye hükümeti, Kürt probleminin kalmadığını düşünüyor. Artık Kürtler her türlü haktan yararlanıyor ve bu sorun bitti. Belgede, Türk Dışişleri Bakanı’nın bölgede ciddi bir sorun olamayacağını, çünkü aşiret liderlerininin Kürt ulusal çıkarlarından çok kendi çıkarlarını düşündüklerini söylüyor.’
* Bir başka ilginç belge ise 3 Kasım 1948 yılında, İsrail radyosunun Erivan’da Bağımsız Kürt Hükümeti kurulduğunu duyurduğu haberi… Acil kodu ile Londra’ya geçilen raporda, sözkonusu haberin büyük etki uyandırdığı belirtiliyor. Buradan Bağımsız Kürt Cumhuriyetine gidileceği yorumu yapılıyor. Merkezin bu haberin çok önemli olduğu ve açığa kavuşturulması talimatı ekte veriliyor. Yine haberin doğruluğu meselesi 1949 Haziranı’na kadar Bağdat, Ankara, Tahran ve Londra arasında araştırılıyor, korku ve kaygı ile telgraflar gidip geliyor.