Gelawêj EWRÎN
Heft Kevir, Doğu Kürdistan’da çok fazla oynanan bir oyun. Yardım ruhunu yaratma, hedefi iyi tutturma ve hızlanma bu oyunun kattığı özelliklerdendir. Aynı zamanda beyin gelişimine katkı sağlıyor. 6’dan 15 yaşa kadar çocukların yer aldığı oyun, 4-16 kişiyle oynanıyor.
Doğu Kurdistan’da Kürtçe oyunları uzun bir geçmişe sahip. Halklar arasındaki ilişkiyi güçlendiren, birliği sağlayan köprülerden biridir diyebiliriz. Kendini ifade etme yöntemi olarak coğrafya, kültür ve inanç gibi faktörlere göre her zaman değişkenlik arzetmiştir. Birçok oyunun kökeninde, özellikle zengin bir tarih ve Doğu Kürdistan’ın çok kültürlü yapısından dolayı kaynaşmış bir toplumsallık söz konusudur. Oyunlar sayesinde toplumlar kendi aralarında güçlü bir bağ kurmuş ve kendi kültürlerini komşu veya diğer uluslara da göstermek istemiş.
Oyunların en ilginç özelliklerinden birisi de, sadece bir zümreye ait olmamaları olup çocuk, kadın ve erkeklerin oynadığı oyunlar da mevcuttur. Örneğin çocuk oyunu olan Çav Şirtonek ya da Veşartok (Saklambaç)… Doğu Kürdistan’ın bazı bölgelerinde yetişkinler de bu oyunu oynuyor. Kürdistan’ın bütün parçalarında, hakeza İran’da bulunan da bütün halklar arasında bu oyun oynanıyor. 5’ten 10 kişiye kadar oynanabilen saklambaç oyununun 700 yıllık bir geçmişi var. Amacı; çocuk yalnız kaldığında kendine güvenmesi, korkmaması, karanlık ve geceden ürkmemesi ve fiziki anlamda güçlü olmasına yöneliktir.
Heft Kevir (Yedi Taş) adlı oyun da Doğu Kürdistan’da çokça oynanıyor. Yardım ruhunu yaratma, hedefi iyi tutturma ve hızlanma bu oyunun kattığı özelliklerdendir. Aynı zamanda beyin gelişimine katkı sağlıyor. 4’ten 16’ya kadar kişiyle oynanabilen oyun olan Heft Kevir’ı 15 yaşına gelmiş çocuklar da oynuyor. Bütün oyunlarda sağlıklı bir fiziğin önemine dikkat çekildiğini görüyoruz.
Doğu Kürdistan’daki oyunlarda savaş taktiklerinin de ileri bir seviyede olduğu görülüyor. Toplum aynı zamanda kendini öz savunma sanatına hazırlıyor, fiziki anlamda kendini eğitiyor. Eski spor dallarının bugünkü sporun temelini oluşturduğunu söyleyebiliriz. Bugün sermayenin ve piyasanın hizmeti altında olan birçok oyunun temelinde eski oyunlar bulunuyor.
Kürt oyunlarının bazı özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:
Bu oyunların çoğu toplu oynanıyor. Sadece ev üyeleriyle sınırlı değil komşu veya yakın köydekiler de katılıyor. Oyuncular arasında güçlü bir toplumsal bağ yaratıyor. Sê Qale (Üç Kale) veya Heft Kevir toplu oynanan oyunlardandır. Bu tür oyunlara büyük bir katılım söz konusudur.
Doğu Kürdistan oyunlarında ortak ögeler taş veya tahta/sopadır. 300’e yakın oyunda taşın rolü bulunuyor.
Toplumu olası saldırı ve tehlikelere karşı uyarmak, başlıca konulardan biridir. Aslan ve Kurt oyununda, bunu açık bir şekilde görüyoruz. Oyunlarda aslan veya kurt negatif veya olumsuz karakterler değildir. Saldırılara karşı kendini koruyabilen karakterleri de sembolize ediyor. Toplumun önündeki tehlikeleri olduğu gibi doğa ve insan arasındaki güçlü ilişkiyi ortaya koyuyor.
Toplumun sevmediği ve eleştirdiği karakterler de oyunların önemli temasıdır. Şah ve Vezir oyununda vezir, şaha karşı savunuluyor ve vezirin şahın tahtına oturması için mücadele ediliyor. Bu oyunda halkların her zaman iktidarlara karşı isyan etmek istediğini ve istedikleri kişiyi tahta oturtmak istediğini görüyoruz. Herkes böyle ucuz bir şekilde iktidar koltuğuna oturamaz; emek vermeli, halk onu sevmeli ve kendini sevdirmeli iktidara oturacak kişi.
Oyunların zamanı da çok ilginçtir. Oyun mekanı olarak daha çok köy ve kentlerin büyük meydanları seçiliyor. Bu oyunların izleyicisi de var. Dostluk, saygı ve insanlar arasındaki birlik, bu oyunların en önemli özelliğidir.
[gallery ids="123960,123963,123962"]Sadece kadınların oynadığı oyunlar
Kadın ve erkeklerin bu oyunlara katılımı yaşlarına göre değişiyor. Dinin etkisinin fazla olmadığı bölgelerde kadınların oynadığı oyunlar daha fazla. İnançlara göre oyunların biçimi de değişebiliyor. Doğu Kürdistan’da özellikle Yaresan halkı, Hewraman bölgesi ve Îlam ile Urmiye bölgelerinde kadınların oyunlardaki rolü daha fazla. Bu bölgelerde, kadın ve erkek arasında oynanan ortak oyunlardan başka, sadece kadınların oynadığı oyunlar da var. Bu oyunlarda Kürt kadınının bilinç ve felsefesini daha yakından görebiliyoruz. Oyunlarda da gördüğümüz gibi, toplum kadını küçük veya zayıf görmüyor, aksine kendisiyle birlikte oyunlara katıyor. Herkes aynı şekilde oynamak zorunda değil veya aynı fiziki güçlükte olmaları gerekmez. Kimin gücü ne kadarsa kendini o derecede oyunlara katıyor. Çünkü bu oyunlarda yaşamın heyecanı üst seviyededir. Çoğu zaman kadınlar giyim ve kuşamlarıyla oyunlara estetik bir güzellik de katıyor. Kadınların oyuncu olarak değil de izleyici olarak katıldığı durumlarda ise kadınlar, zılgıt ve şarkılarıyla oyunları güzelleştiriyor.
Bu bölgelerde Helokan (Çogan), Aslan ile Kaplan oyunlarını kadınlar tek başına oynamış. Çav Şirtonek, kız çocukları arasında önde gelen oyunlardandır. Werîs (İp Atlama) oyunu ise kadınların güçlerini ölçtüğü bir oyundur. Güçlerini erkeklere karşı değil de kendi aralarında ölçerler. Çok fazla ilgi gösterilen bu oyunda, izleyenler de alkışlarla oyunculara destek ve cesaret verir.
Bazı oyunlarda kadınların şarkılarıyla oyunlara destek verdiklerini söylemiştik. Xorasan ve Îlam bölgelerinde erkeklerin oynadığı oyunlarda, kadınlar şarkılarıyla destek verir. En çok da Çogan (Sopa) oyununda bu görülüyor.
Çocukların zeka ve beyin gelişimi, oyunların esas amaçlarından biridir. Aynı zamanda herkesin gücü, yeteneği ve yaratıcılığı bu oyunlarda ortaya çıkıyor. Herkes hem kendi fiziki gücünü ortaya çıkarıyor hem de kendi etrafındaki kişileri tanıyor. Farklı şartlar altında kendini tanıma Doğu Kürdistan oyunlarında görülüyor.
Zagros Oyunları olarak tanımlanır
Kürdistan toplumunda cesaret oyunları en olumlu yön olarak öne çıkıyor. Kürdistan coğrafyası engebeli ve asi olduğu için oyunlar da ona göre zorlaşıyor. Birçok oyun dağ veya kış koşullarına göre yapılandırılmış. Tarihi belgelerde Doğu Kürdistan oyunları, Zagros Oyunları olarak tanımlanır. Kürdistan üzerindeki savaş ve talan oyunların içeriğini etkiler. Kendini savunma bu oyunların başlıca özelliklerindendir. Savaş taktiklerinin uygulandığı oyunlar, daha çok gece oynanır. Gece karanlığı oyunlardaki heyecanı arttırır. Aynı zamanda doğa, hayvan ve toplumlar hakkındaki bilgiler de oyunlar esnasında sorulup meşgul olunur.
Kürdistan’ın bu parçasındaki Kürtler, daha çok Newroz gibi bayram ve şenlik günlerinde oyunları sergilediği görülür. Oyun zamanı herkes evinden çıkar ve katılım sağlar. Birbirine dargın olan kişiler de oyunlar sayesinde barışır.
Doğu Kürdistan’daki oyunlar sayesinde halk eğlenir ve mutlu olur. Bu kolektif ve toplumsal çalışma sayesinde, toplum üzerindeki baskı ve acılara rağmen, moral ve motivasyonunu korur. Bu motivasyon daha çok Lor halkı arasında görülüyor. Oyunlar sayesinde insan ilişkileri daha da güçlendiriliyor. Dengbêjlik kültürü nasıl ki Kürt kültürünü korumuşsa oyunların da Kürt tarihini ve hafızasını koruduğu ve ayakta tuttuğu belirtilebilir. Şimdilerde teknolojiden dolayı bu oyunların çoğu oynanmıyor. Ama Doğu Kürdistan’ında bazen oyun festivalleri ve şenlikler yapılıyor, birçok Kürt oyunu bu festivallerde sergileniyor. Bu durum az da olsa oyun kültürümüzün yaşamasına vesile oluyor.
Görünen o ki, bu kadim kültür de diğer kültürler gibi korunmalı ve sahip çıkılmalı. Kürdistan’ın dört parçasında da birçok oyunda ortak temalar bulunuyor. Aynı zamanda bazen aynı oyunlar farklı bölgelerde, farklı isimlerle oynanıyor. O bölgenin özgünlüğüne göre bazı değişiklikler de olabiliyor. Şüphesiz oyunlar üzerinde daha çok araştırma yapılmalı ve festivallerle canlı tutulmalıdır. Oyunlar toplumun gizli ruhudur çünkü.