Tarîxê merdimey de zey nê 40-serranê peyênan dinya de hendayê nifûs macir (penaber) nêbîbi. Goreyê îstatîstîkanê UNHCR yê serra 2015î, dinya de hûmara maciran 60 milyonan ra ravêrda. Goreyê eynî îstatîstîkan nîmeyî ra vêşêrî yê nê maciran welatanê xo mîyan de bîyê macirî. Herroj 42500 kesî benê macirî. Zafêrîyê nê însanan Sûrîya, Afganîstan û Somalî ra yê. Nê welatan pêrin de zî cengê îslamîstanê faşîstan esto.
Zafêrê maciran doman ê û persa perwerdeyê înan persêna gird a. Domanê penaberî pêro sîstemêdo cîya ra yenê û welatê ke înan qebûl kenê wahêrê sîstemêdê bînî yê. Înan ra xeylê mecbûr benê ke alfabaya xo zî bibedilnê. Heta ke alfabe û ziwan a bander benê, xeylê zehmetey ancenê.
Zafêrê mamosteyê welatanê ke nê domamanan qebûl kenê, goreyê domananê welatanê yewziwan û yewkulturî perwerde bîyê. Co ra, demeyo ke mamosteyî nê doman perwerde kenê zaf tenganey ancenê. Seba perwerdeyê nê domanan tecrubeyê Kanada, Hollanda, Swêdî û tayn welatanê bînan estê. Ganî kes nê tecruban ra îstîfade bikero. Cengê dinyay ê didine dima zî rewş hema hema wina bi. Bi milyonan a kesî bî penaberî. Wexta zî zey nikay, weletê ke penaberî remay bî ci û wija de bi ca bîbî, ver o di rayerî estî bî:
Nê rayêran ra yew, asîmlekerdişê domananê maciran bî, a didine zî entegrasyonê înan bi. Xeylê dewletan verî raya asîmlasyonî weçînê. Labirê dima nê welatan dî ke na rayêre çare nîya, na rayêre ca verdê û raya întegrasyonî weşînay. Nika zî tayn welatan eşkera û tayn zî nimitena rayêra asîmlasyonî nayê xo ver. Tirkîye seredê welatanê winasînan de yena. Bi milyonana penaberanê Sûrîye û bi des milyonana domananê kurdan bi awayêdo eşkera asîmle kena. Pîlan û programê xo pêro asîmlekerdişî ser o amade kerdê.
Nika xeylê cigêrayîşî îspat kenê, serkewtişê perwerdeyî de rolêndê ziwanê dayîkê yo gird esto. Co ra xeylê welatî wazenê qîmet bidê perwerdeyê zafziwanî. Seba ke domanî bişê hendê domanê ke o welat de amayo dinya ziwanê ê welatî bizano, ci rê 5 serrî lazim ê. Baş o, heta ke domanê macirî biresê sewîyeyê domananê welato ke te de macir ê, ganî kes se bikero?
Mamosteyî, prosesê musnayişî de faktorê tewr esasî yê. Co ra ganî mamosteyî winî perwerde bibê ke bişê domanê ke kişta ziwanî ya peydemendeyê û yê ke o welat de ameyê dinya, di eynî sinifi de perwerde bikerê. Ganî mamosteyî rewşê domananê maciran xo çiman ver o bigîrê û bişê plan, program, material û awayê dersdayêşê xo goreyê ey virazê.
Seba ke domanê macirî yan zî domanê maciran hem nasname û ziwanê xo biseviknê û pa sereberz bê hem zî ziwanê welatê ke te de macir ê bimûsê, ganî nasname, ziwan û kulturê înan rê hurmet bêro girotiş ke meraq bikerê û bi kêfweşey a bimûsê. Dewleta ke bi mamoste û karmendanê xo yê bînan a ziwan, nasname û kulrurê maciran û kemînetewan rê hurmet nêkero, wa nêpawo ke kes do ziwan û kulturê înan ra hes bikero û bimûso û înan rê hurmet bikero! Co ra domanê kurdan yê ke xo kurd zanê çîyênê tirkan yê xo nêvînenê û ci ra hes nêkenê.