Komara Tirkîyaya kolonyalîst, roja awanbîyayişê xo ra nika, înkarê şaran û ziwanan sero xo awan kerd. Ziwan û kulturê tirkan ra dot tewr yew ziwan û kultur qebul nêkerdo û destur nêda perwerdeyê înan.
Hem qedexekerdîş hem înkarkerdîş, bingeyê polîtîkaya dewleta tirkî yo. Seserra ke na polîtîkaya xo ya înkar û qedexeyî dewam kena.
Dewleta tirkî de yew ziwan / tirkî, yew mileto netewe / tirk, yew beyreqe / beyreqa tirkî, yew kultur / kulturê tirkî esas o. Xetanê nika polîtîka entegrasyon û çînêkerdîşo. Eke ma bi na fikr dewleta Tirkîya netewîye de nîya, vênênî ke polîtîkaya xo ya bingeyine, homojenîya miletê tirkî ser o.
Tirkbîyîş, kemalîstbîyîş, bimisilmanbîyîş / sunnîbîyîş û înkarkerdîş bingeyê polîtîkaya dewleta tirk o. Na polîtîkaya dewleta Tirkîya netewîye, 1908 de bi wasitaya ‘Qanûnê Esasî’ dest kena ci û hetanî ewro dewam kena.
Gorê hukûmê nê qanûnî, karê dewlete de zanayena ziwanê tirkî mecbur a. Ziwanê tirkî ra dot, pêroyê ziwanê bînî qedexe yê. Bi ziwanê dayika şaranê bînan perwerdeviraştîş qedexe yo.
Wayirê qanûnî esasî Abdulhamît, wazeno ke bandora dewleta osmanijan bido dewam kerdene. Çimke Abdulhamît navendîya xo û bimisilmantîya xo sero zaf hessas o. Coka ke seba perwerdeyê bimisilmantî û navendîya xo paytextê osmanijan Stenbol de dibistan akeno. Nê dibistanan de perwerdeyê domananê kurdan û ereban virazeno. Wextê Abdulhamîtî de, endî tirkî ziwanê dewlete yo fermî yo.
Tarixa 1908 û 1913’î mîyan de Teşkîlatê Îttîhat Teraqî beno xurt. Qanûnanê neweyan vejeno û ziwanê kurdî û erebî qedexe keno.
1923 ra dime komara Tirkîya ya netewîye awan bena. Îlankerdîşê komara netewîye ra dime, polîtîkaya Îttîhat Teraqî dewam kena. Ziwanê tirkî û kulturê tirkan her ca de beno serdest. Mexsedê dewleta Tirkîya netewîye înkarê kulturanê bînan û ziwananê bînan sero yo. Îlankerdîşê şoreşê ziwanî ra dime, tirkî ra dot pêroyê ziwanî endî qedexe yê.
1935 de çekuyê tirkîyê neweyî hetê fakulteya Ziwan, Tarîx û Cografyayê ra yenaviraştiş. Hetê nê xebatkaran ra, bi nameyê ‘Teorîya Ziwan a Rojî’ yew teorî virazîno. Gorê nê teorî, pêroyê ziwanan, ziwanê tirkî ra awan bîye.
1934 de qanûnê peynameyan vejîno û peynameyê hemwelatijan pêro, gorê ziwanê tirkî ênê nuştene. Nameyê şaranê zafşenikan, kurdan, ereban û ê bînan pêro carnînê bi tirkî. Ezane bi tirkî yenawendiş. Kampanyaya dewleta Tirkîya netewîye ya tewr muhîme ‘Welatij tirkî qal bikere’ o. Bi na kampanya, şaran sero zilmê de zaf giran virazîno.
1932’ê ra dime pêroyê dibistanan de tirkî endî mecburî yo. Dibistanê xerîban de kî rewşe nîyanên a.
Rojnameyan de, radyoyan de, dezgehanê dewlete de, kurdî qedexe beno. Koyan de daxî qiseykerdiş qedexe beno. Şarê kurd banê xo de daxî qiseykerdişê ziwanê xora terseno.
Na polîtîkaya kolonyalîst, hem di Vakûrê Kurdistanê de, hem di Rojawanê Kurdistanê de, hem Vaşûrê Kurdistanî de hem zî Rojhîlatê Kurdistanê de bîye. Pêroyê letanê Kurdistanî de 40 mîlyon kurdî rê ziwanê xo qedexe bibî. Kurdbîyayîş bîle cezayanê girsan rê bes bî.
Duştê zulmê dewleta kemalîstan a kolonyalîste de, ziwanê kurdî mîyan ra nêwaşt ra û hetanî ewro ame. Çimke ziwanê kurdî bihêz bî. Poxê di sedeman ra orîjînalîya xora çîyê kemî nêkerd û nêmerd.
1 - Di vîyarteyê xo de, edebîyatê fekkî zaf bihêz bî.
2 - Şarê kurd, şarê Mezopotamyaya orîjînal bî. Nika kî xelasa ziwanê kurdî (kurmanckî û kirmanckî) girêdayê hîrê çîyan a.
a - Gere ziwanê kurdî wayirê bazarê rotîşî bo.
b - Gere ziwanê kurdî dezgehanê neteweyan de qisey bibo.
c - Gere qiseykerdoxê ziwanê kurdî, wayirê yew otorîte bo.
Nê hîrê şertî, demê şoreşanê netewan de kurdan mîyan de çînbî la bi edebîyatê xo yê bihezî ziwan û kulturê xo hetanî ewro ard. Şertê corênî seba nêmerdena ziwan û kulturê kurdan ewro mecburî yê.
Ewro, kurdî heqa perwerdeyê xo wazenê. Na derheq de têkoşîna xo ya zaf girse est a. Şarê kurd endî nê heqanê xora derbas nêbeno. Na derheq de dewleta tirk xoserîya kurdan ra hona tersena. Netewperwerê tirkan vanê temam, kurdan nasbikerê la heqanê înan cimedê. Fikrê bimisilmantîya neokemalîstan kî sey înan o. Gerek, wayirê îdeolojîyo fermî kemalîstî, gerek temsîlkarê îdeolojîyê fermîyê newî îslamê polîtîkî, şenikbîyayişê hukûmê tirkî ra tersenê.
Nê kolonyalîstan, psîkolojîyê kesîya kurdan sero rewşê de zaf xirabinê viraşta. Kesê kurdî, şexsîyetê înan ra vistê dûrî, xoserîya înan ra vistê dûrî, duştê tirkan de kerdê bê şexsîyet. Zaf kesê kurdî, duştê tirkan de xo qij vînenê û zereyê kompleksî der ê.
Na derheq de merdimê îlmî vanê: “Eke însan, ziwanê dayika xora dot bibo ziwanê de bînî biwano, o kes hetê domantîya xora, hetê psîkolojîyê xora, hetê kesîya xora beno xerîbê koma xo. No ziwano xerîb, zanayanê ê kesî nêkeno zêde, keno şenik. Şexs, hetê rûhî ra nêbeno dewlemend, beno feqîr.
Çimke musayena ziwanê xerîbî, ê kesî kena wayirê kompleksê de zaf girdî. Bi kilmekîye, ziwanê kolonyalîstan, seba welatê kolonî, hacetê kolonîkerdişo.”
Coka ke, demo ke ziwanê kurdan raxelesîyo, şexsîyetê kurdan, pîsikolojîyê kurdan, edebîyat û kulturê kurdan, bi kilmekîye ameyoxê kurdan xelesîno ra.
Ziwan, seba şarê kurdî çîyê de bê derbas o. Şarê kurd, gere her tim ziwanê xo ro wayir bivejîyo. Pîsîkolojîyo ke hetê kolonyalîstan ra virazîyo, ê psîkolojî ra derbas bo, kompleksanê kolonyalîstan ra derbas bo û bibo di kurdî de xoser.  Ewro ra dime, şarê kurd gere netewetîya xo ra wayir bibo, bi ziwanê xo perwerdeyê xo bikero, bi ziwanê xo tarixa xo binusno, edebîyatê xo, muzikê xo, kulturê xo bikero xurt û biresno azuzê xo. Şaro kurd, dewletanê dinya mîyan de encax bi ziwanê xo û kulturê xo cayê xo cêno û beno wayirê şexsîyetê de pîlî. (Peynî bî)





LÊL AMED