Şairê kurdan o modern, Cegerxwîn; Serra 1903’ê de, aye wext qezayê Mêrdînî, dewa nahîyeya Gercewsê ya Hesare de ameyo dinya. Cegerxwîn, 1914 de bi keyeyê waya xo, şîyo nahîyeya Qamişloye ya Amûdî. Hetanî peynîya Şerê Cîhanî yê Yewine, nêageyrayo dewa xo, Surîye de mendo.
Nameyê ey yo heqîqî Şêxmus Hesen o û lajê Mihemedê Mehmûdê Elî yo. Cegerxwînî; cuyeyê xo mîyanê zor û zehmetî reyde vîyarnayo. Wexto ke may û pîyê ey wefat kenî, sêwî maneno. Tay wext keyeyê waya xo de maneno. Heta yewendes serreyîya xo, neçarey ra keyeyanê dewlemendan de xizimkarey, axa û began rê şiwaney û paleyî kerda. Labelê leze na rewşî ra vejîyayo û xo dano zanîstî ser. Seba zanayeyî Şêx û Meleyan dima geyreno, dest bi wendişê feqîtî keno.
Sey şarê xo riyê dibistanan nêdîyo. Hema pancês serre beno, yeno Dêrika Koyê Mazî û Serra 1921’ê de 18 serrîya xo de yeno Amed. Semedê perwerdeyîya dînî şîyo şêxan het. Ay dem de mîyanê şarî de, Mela Îskender Kazim warê perwerdeyîya dînî de perwerdeyî dano. Cegerxwîn, yeno Mela Îskenderî het û dest bi wendişê dînî keno. Mela Îskender warê neteweye de zî aver şîyo. No xusis de, xebatê sîyasî zî keno. Seyda Cegerxwîn Dêrîka Koyê Mazî de reya yewine perwerdeyîya sîyasî ser o xebetyeno. Hewt-heşt serre mîyan de, wendişê xo temam kerdo û îcazetê xo Mele Fethulî ra girewto. Wexto ke medrese de perwerdeyî veyneno, derheqê kultir û edebîyatê kurdkî de wayîrê zanayîşê bîyo, klasîkê kurdkî wendî.
Welatperwereya xo hişyar beno
Dima zî tikê melayeya dewan kerda. Ay wext mintiqaya ey de di hedîseyê pîlî bîyî. Nê hedîseyî ke bîyî, benî sebebê bedilîyayişê kesayeteya ey. Meylê xo tadayo welatperwerî sero. Nê hedîseyî;
1 - Şerê Cîhanî yê Yewine de seba azadîya şaran, yew zemîn virazîyeno. Peymana Sevrî de sey şaranê bînan, kurdê Vakûrî zî yenî şinasnayîş, labelê vera na peymanî, kayê tirkan dewam kerdênê.
2 - 1925 de Şerê Şêx Seîdî û dima serdestan; çimsureya kurdan kerdênê. Bi hezaran kurdî kiştênê. Rayna bi seyan şorişgerê kurdan şîyî Surîye. Nê şorişgeran Surîyeye de, 1927 de komelêka bi nameyê “Xoybûn” saz kerda. Cegerxwîn zî beşdarê na komele bîyo. Dima zî bîyo endamê na komele.
Cegerxwîn, 1925 de beşdarê serewedaritişê Şêx Seîdê beno. No serewedaritiş ra pey şono Surîye. 1928 de bi kurdkî dest bi nuştişê şîîran keno. Hawar de bi nameyê Cegerxwînî şîîrî nuştênê.
1949 de yew kombîyayîş de, komînîstan şinasneno. Têkilîya ey û komînîstan yew dem dewam kena. Hetanî serra 1957’î serektîya “Seba Cizîre Komîteya Aştî” kerda. Nê serran de beşdarê Partîya Demokrasîya Kurdistanî yê Surîyeye beno. Hetanî wefatê ci endameya ey na partî de dewam kena. 1958 şono Iraq û Zanîngehê Bexdaye de beşa edebîyatî waneno. 1961 de Iraq de Têgêrayîşê Netewî rê ardim keno. Ewta de perwerdeyî daya qadroyanê na partî û Akademîya Kurdistanî de no xusis de ders dano. Wexto ke zorê Tegêrayîşê Vaşûrî şono, serra 1963’ê de rayna ageyreno şino Surîye.
No dem de Cegerxwîn; dest bi nuştişê şîîran keno û Kovara Heware de nê şîîranê xo dano weşênayîş.
Serkewtişê şorişê kurdan dima Cegerxwîn şino Vaşûr û zanîngehanê kurdan de ders dano. Serra 1979’ê de vera xo tadano şono Siwêd û Şaristanê Stokholmî de ronîşeno. 22’ê Citmenga 1984 de qelbê ey vindeno û wefat keno.
Axa û şêxtî qebûl nêkerdê
Cegerxwîn, heme cayê welatî game bi game geyrayo, her cayê welatî çiman ra vîyarnayo. Wexto ke welat de geyreno, axa û şêxê wayîrê namey sey sazîyêkî fermî ameynî qebulkerdene. No dem de, axa û begî nizdî ra şinasnayî. Cegerxwînî axatî û şêxitî qebûl nêkerdênê.
Babeta eseranê ey
Cegerxwîn, seserra 20’ine de cuyayo. Tarîxê kurdan zaf hedîseyê muhîmî yê ke na seserre de bîyî, Cegerxwînê nê hedîseyan de ca girewto û şahîdê nê hedîseyan o.
Wextê seferberlîkî de, xela (qitlixe), veyşanî, talan, nêweşîye de çok ra bîyo. Hem serewedaritişê Şêx Seîdî de, hem şorişgerîya Iraqî ya ke bi qismî heqê kurdan dabi, hem zî serranê 1970’î de rayvistbîyayîşê kurdan de, hem bi qelema xo, hem zî bi xebatê xo yê sîyasî xizmet kerdo. Prosesê nê hedîseyan de hem bi teorîya xo, hem zî bi pratîkê xo, rolêko muhîm kay kerdo. Yewna het ra zî hetanî emrê ey bîyo, ziwan, tarîx û folklorê kurdan ser o xebitîyayo û no xusis de kitabî nuştî û kovaran de nuşteyê xo dayî çapkerdiş. Eyro zî zaf parçeyê muzîkî yê Şivan Perwer û Cîwan Hecoye, şîîranî ey ra virazîyayî. Ti mezelê (gorê) xo de rehet bi, ma esla, to xo vîrî nêkenî.
Heme tewrê şarê xo zanayê
Cegerxwîn, heskerdoxê kurdkî bi. Bi hîş û fikrê xo, bi bîr û bawerîya xo, welatperwerêko erjaye bi. Cegerxwîn rasteya nizaney, xizaney û perîşaneya mileta xo baş zanaynî.
Zilm û tehdaya ke kurdan ser o bena, vera nê zilm û teda mucadele dano. Kurdîstan de heme çîy çiman ra vîyarnaynî, eleqederê heme hedîseyanê netewîyan bîynî.
Cegerxwîn, seba bedilîyayîşê qederê kurdan û şaranê bindestan, karkeran û xizanan; rêxistinanê sîyasîyan de organîze bîyo û no war de mucadele (têkoşîn) dawo. Cegerxwîn; şaîr, sîyasetwan û nuştoxo zaf pîl bi û hewna zî hinî yo.
Derheqê xebata Cegerxwînî de, çend kitabî (pirtûkî) yan yê şîîran amey nuştiş.
Nê kitabî (pirtûkî), derheqê cuyê (heyatê) Cegerxwînê de, tam yew malûmat nêdanî.
Eserê Cegerxwinî
Kitabê Cegerxwînî ya yewin 1947 de, Çim û Gulperî ra pey heşt dîwanê weşan bîyî. Dîwano yewin, 1974 de ameyo weşînayîş. Dima zî tarîxanê cîya-cîyayan de Şam, Beyrût û Swêdî de, hewt hebî dîwanê Cegerxwînî amey weşînayîş. Di pirtukê vîrameyîş û yew zî pirtukê hîkayeye neşr bîyî. Cegerxwîn, şîîranê xo de temaya heskerdişê welatî, şorişgerî, enternasyonalîzmî ser o vindeno.
Şîîrê Cegerxwînî yê Kurmanckî:
1- Dîwana yekem: Prîsk û Pêtî, 1945 Şam
2- Dîwana duyemîn: Sewra Azadî, 1954 Şam
3- Dîwana sêyemîn: Kîme Ez? 1973 Beyrûd
4- Dîwana çaremîn: Ronak, Weşanê Roja Nû 1980
5- Dîwana pêncemîn: Zend-Avista, Weşanê Roja Nû
6- Dîwana şeşemîn: Sefeq, Weşanê Roja Nû 1982
7- Dîwana heftemîn: Hêvî, Weşanê Roja Nû 1983 Stockholm
8- Dîwana heştemîn: Aştî, Weşanxaneyê Kurdistanî 1985 Stockholm
Ziwan û Ferhengê Kurmanckî
1- Destûra Zimanê kurdî,
2- Ferheng, perçê yekem,1962 Bexda
3- Ferheng, perçê duyemîn,1962 Bexda
Kurd. Basîl Nîkîtîn (açarnayîş)
Mînoriskî (açarnayîş)
Leyla û Mecnûn (açarnayîş)
Ûsiv û Zelîxe (açarnayîş)
Çîroka xortê îranî (açarnayîş)
Dewleta Mahabadê (açarnayîş)
Kêferat li ser Kurdistanê, Xalifîn (açarnayîş)
Baqismatê res (açarnayîş)
Tarîx
Çend şoreşên kurdên kevnar e
Destûra Kurdistanê
Dewleta Eyûbî li Yemenê
Tarîxa benî Eyûb perçê 1
Tarîxa benî Eyûb perçê 2
Tarîxa benî Eyûb perçê 3
NAVENDA XEBERAN