Di Afrîkaya Vaşûrî de verba rejîma Apartheîdî têkoşînake cenîye day, nê cenîyan verba zîhnîyeta ataerkîlî bi serrana ke têkoşîn danî û verba nê zîhnîyetê leymin bi serranake cenîyan bi het ra têkoşîn danî. Bi rayverîya Lîgê Cenî ya ANCe nika mekaqanûnî ya Afrîkaya Vaşûrî tewr demokratîk û modern mekaqanûn o. Di Mekaqanûnî ya Komara Afrîkaya Vaşûrî de heqê cenîyan zî ameyo temînatgirewtişî, no mekaqanûn serra 1997’ê de kewt dewreyê, di sifteyin madeya mekaqanûnî de nirxê hîmê verba zayendperestî û nijadperestî tavirgirewtiş est o.
Di serra 1994’ê de sifteyin weçînayişê pêroyinî de seyî ra 30’ê kotayî ra ANC kewtbî weçînayişî, no ray rêjeyê weçînayişê seyî ra 50’ê vet û nika di heyeta wezareta welata Afrîkaya Vaşûrî de seyî ra 45 cenî ca gênî.
Wezaretê cenîyê
Verba nê hemen ê averşîyan cenî ra tewr zaf hêriş Afrîkaye yeno kerdiş. Goreya rêjeyê îstatîskî di her 30 sanîyeye yew de yew cenîya ra tecawiz yena kerdiş. Di Dinyaye de tewr berz a rêjeya vîrûsê HIVî di Afrîkaya Vaşûrî de yena cuyayiş, di Afrîkaya Vaşûrî de 50 mîlyon cuyeno û 6 mîlyon di merdimî de vîrusê HIVî est o. Verba heme nê qewimyayişan cenîy qet têkoşîna xo ra fek vera nêdayî û Wezaretê Cenîye saz kerdî. Wekîla Kongreya Neteweyeya Afrîka ya Vaşûre (ANC) û Berpirsîyarê Xebatê Cenîye Vuyîwe Hanî di welata xo de xebatê cenîye ser agahî da. Hanî vat ke ê hetanê nika her tim di verba rejîma Apartheîd de têkoşîn dayê, na têkoşîne ser bi serran welata xo ra dûr de cuyayo.
Hanî eynî demî zî birazayê rayverê Partîya Komunîst a Afrîkaya Vaşûrî Chrîs Hanî yo. Hanî wina vat: “Hetanê nika verba nijadperestîyê di têkoşîne de zey Chrîs di zaf hûmarîy de embazê ma cuyayişê xo dayî, ma rûhê heme waran kirişenî. Hetanê cenîyê Afrîkaye di heme warê de xebatê muhîm kerdî û gamê muhîm eştî la hema zî têkoşîna ma peynî nêbîyo. Nika di Afrîkaya Vaşûrî de cenî di seyî ra 50’ê de yena temsîlkerdiş la seba ke hîmê na pergale tam nêameyoroniştiş no ser tam cayê xo nêvînayo. Nika di welata ma de sifteyin cenî û domanan ra pirsgirêkê şîdetî est o, no ser zî ma 2014’ê ra nika verba no polîtîkayê leyminî destpê xebatê kerdî.”
Dema apartheîd ra
Hanî ciresna ke ê bi nameyê ‘Verba cenî û domanê şîdetî ra nê’ kampanya viraştî û na kampanya zî netîceyê muhîm da û wina dewam kerd: “Tena no nîyo, seba ke ekonomîyê cenî nîno hêzkerdiş, no ser zî taybetî ser cenî û domanî şîdet yena şuxulnayiş. Taybetê demê Apartheîd ra pirsgirêkê gird ê cenî mendî. Wezaretê Cenîye ya ma hîna zaf newe bi newe yo. Hema merheleyeke zaf bi neweye de yo, nika seba azadbîyîşê cenîyan ma sekenî bifikrî.”
Hanî wina peynî kerd: “Nika tecrubeyê ma cenîyê kurd reyde eynî yo, no ser zî ma eşkenî di eynî zemînî de têkoşîn bidî. Têkoşîna û serkewtişê cenîyê kurd, serkewtiş û têkoşîna ê ma yo û no ser zî ma hîna zaf tecrubeyî yewnan ra sûd bigêrî.”
AMED