Wexto ke merdim ser ê bîn di kayî kerd, her di het zî vindî keno, merdimî ra vejîyeno. Kayî ya tewr xeter zî a ki ser mezg yena kerden a. Eger mezg raya raşt ra ame vetiş, heme xirabî zî bi asanî yeno kerdeni. Redkerdişê wijdanî zî çîyo winasî yo. Labirê tenya di wijdana xo di redkerdiş bese nêkeno.
Wijdanî ret heta radeyek hewl o. Tayn welatan di beno ke sûdmend bo zî. Eger ma hetê verwextî û seserra 21’in biyarê çimanê xo ver; merdim vajero ez nêşina lejkerî nêkena û kesî zî nêkişena, raştîya dinya ma di zêde cehtkerdena raşt nîya.
Çira raşt nîya?
Xoza di tayn rêgezê binyatî estê nînan ra jew zî xoseveknayîş û xopawitiş o. Eger galim ame ser çi candar çînyo ke vajero ez xo nêpawena. Heme candar xo pawenê. Eger ganî bo kişenê zî. Eger neçar mend lej zî keno. Mîyan candaran de ê ki tewr raver şîyo merdim o. Merdim bi mezgê xo yo raver kewte, esto. Coka zî şîno xo ray fîno. La şîno rayîr ra bivejîyo zî. Lej û kîştene rayîr ra vejîyayîş o.
Labirê eger dişmen ame hardê merdim dagîr kerd, kîşt û veşna merdim vajero: “Ez redkarê wijdanî ya” qet nêbeno. Eger artêş yan zî dugele merdim şî welatêdo bîn dagîr kerd; oxro ke merdim vajero: “Ez redkarê wijdanî ya, nêşina lejkerî nêkena.” Na cehtkerdena winasî hemver dagirkeran bi wate ya. Cehtkerdena tewr raşt û şorişgerî na ya ke merdim vajero: “Ez nêşina lejkerî nêkena, nêkîşena vera dugele û artêşa xo de vindena. Nêverdana artêş û desthelat şiro welatêko bîn dagir bikero.” Naye ra jû fînak zî na ya; “Çi persgirekê mi Vîet Cong ra çînyo… Mi rê qet nêvatên nigger.” (Mihemed Elî, 1966)
Seserra 21’in di 88 dugele di lejkerîya bi neçarî çînya. Tayn dugele di lejkerîya neçarî esta. Her merdim eger wexta ci ame neçar o ke şiro lejkerî bikero. Tayn dugele zî mafê reddê wijdanî şinasnenê û ê ki nêwazenê artêş di cayê xo bigê, şonê tayn cayan di verdestî(xizmetkarî) kenê. Naye zî raşt nîya.
Çira?
Semedê ke tayn dugele estê lejkerê xo ebi raybazên cîya cîya peyda kenê. Eger tayînan vat: “Ez redkarê wijdanî ya zî teva nêbeno ango bandor ser na dugele nêkeno.” Xora lejkerî verdestîya sermayedar û çîna serdestan a. Coka zî lejkerî yan verdestî her di zî cewhera xo di verdestîya sermayedaran a. A raşt o yo ki qet jew merdim zî verdestîya kesî mekero. Wa naye zî rind bêro zanayene ke redkerdişê wijdanî neraşteraşt artêşan û kîşteni bi hêz kena. Semedê ke cehtkerden pêrokîn nîya, artêşan, lejkerîya pispor û kîştenê hewa nêdano. Coka zî ganîyo lejkerîya ebi dirav-mûçe û lejkerîya neçarî rê ma vajerî nê. Nînan rîyê hard ra hewa derê.
“Dinya zî bêro ma ser, ma xover danê”
Her komel, şar, yan zî kom ganîyo xo bipawo. Galimê kesî ser o mekero. Eger tayinan amey galim zî kerdî ganîyo heta dilopê peynî ya gonîya xo xover bido. Qandê coy Rayver Apo vano:
“Dinya zî bêro ma ser, ma xover danê. Qandê dagirkerdena dinya hêzê ma est bo zî ma ti cayan dagir nêkenê.”
Eger xoserîya demokratîk bêro awan kerdene; hewcedarî artêşa pispor ra zî redkerdişê wijdanî ra zî nêmaneno. Zek fîlozof Albert Einstein zî vano:
“Lejkerîya neçarî tenya verdewamkerdena medenîyetê nê, heman wext di bîyayîşê ma sero zî talukeyeka cidî virazena.”
Rojdema ewro di ma kurdan rê reddê wijdanî bese nêkena. Pêrokînê dina de zî reddê wijdanî bese nêkeno. Qandê coy heme redkerdişê wijdanî ganîyo xo bivurnê. Ebi raybazê cîya cîya vera ceng bivinderê. Zek Kobanî de ma fînakê naye zî vîna. Hewna vêşî û rindêr ma eşkenî vera sermayê ke lej wazeno vinderê û dinyayêko bê kîştene de bicûyê.
Ganî merdim cayê xo bigîro
Eger welatê merdim de kiştiş, îşkence, tepiştiş, veşnayîş; çinîkerdişê xozaye, dewlemendî tirawitiş, ajaldarî, citkarî, hewadayîş est bo se merdim zî vajero: “Ez redkarê wijdanî ya û nêkîşena, o wext merdim do merdimî ra bivejî yo. Merdim do ebi na hewildayîşê xo dagirker bi hêz bikero ke hîna asanî dagîrkerî ser hardê merdim de biramo. Coka zî ganîyo merdim artêşê dagîrkerî di ca nêgiro. Ganîyo merdim mîyanê hêzên cewherî de cayê xo bigîro.