Armancê rîtuelî ra fikrîyenî û kewenî mîyanê hembar yew ramanî
Rîtuel de tewr pêroyî mana de ‘Çikekî de demê xo de yeno kerdiş û sembolan ke yeno şuxilnayîş, bêmîyan xo dibare keno, zey yew nêzdîbîyayîş merdim eşkeno name bikero’ rîtuelê vîyarte de, rîtuelê takvîmî û rîtuelê krîz de pêroyî rîtulêko yeno qebulkerdiş sinifkerdiş o. Armancê rîtuelî, kareserî ke yeno şuxilnayîş, çalakîyî ke yenî kerdiş û rayîrê resnayîşî reyde yew ziwanêko hembar awankerdiş o. Bi na saye de beşdarî, kerdiş û armancê rîtuelî ra fikrîyenî û kewenî mîyanê hembar yew ramanî û nêbaşî, nêweşî û afetê xoza û nêweşîyê giran yewîya ci ra dûr yeno vistiş û çinbîyayîşî ci yeno kerdiş.
Komelê hîtîtan de kêfweşîya homayan û pawitişê împaratorî ser o seba domnayîşê bi peroyodî roşnî yenî viraştiş û seba rewşê taybetî zî firaz reyde têkilîya ke yeno ronayîş bêmîyan ameynî serpirodayîş. Dînê hîtîtan de fikro hembar de homayî verba sûc û gunahê merdiman de hers benî û hetta eşkenî înan ceza bikerî. Na ceza zî mîyanê mîyeyan de bi serran bidomyo, no malbat û no komelî ra zî tesîr bikero. Suc taybetî eke hetê endamê qralîyî ra yew kesî ameyo se kerdiş, no demî welatê xo ra zî tesîr bikero û homayan no welatî zî lanet bikerî. Finakê ci tewr weş, Mîtosê Homayo ke Vînîbîyo yo.
Goreyê Mîtosî, homa Telîpînu, yew nêzdîbîyayîş ya zî gunehê qralê Hîtîtan ra hers beno û welatî terk keno. Demo ke şono tekê solê xo lingê xo raştî ra, tekê solê xo, lingê xo çepî ra keno. No nêzdîbîyayîş, têmîyanbîyayîşê duştê dinya sîmge keno. No demî ra pey welatê Hattî de vêşanî û ziwabîyayîşê xoza dest pê keno. Seba homa rehetkerdiş û rojê weşî ra agêrayîşî rê ganîya ke yew rîtuel bêro kerdiş.
Hîerodulî zî mîyanê viraştişê rîtuelî de ca girewtinî
Rîtuelî, hetê pispor û tewir bi tewir wezîfedaran de ameynî viraştiş. Mîyanê înan de kesî ke nameyê înan vîyartî cenîyê îxtîyar û zanaye bî. Taybetê cenîyê Anatolyaya Rojawan (Arzava) û Anatolyaya Rojhelatê Vaşûrî no rîtuel viraştînî çimkî hunerê înan ê sîhîrbazî estbî. Hewna raybazê milçikî ra kahîn, hekîm, wezîfedarê tapinaxî û koleyê tapinaxî (Hîerodulî), ebe û hetkarî mîyanê viraştişê rîtuelî de ca girewtinî.
Hîtîtan de navenda bawerî de şaristan û cuya komelê xo awan kerdînî, komelê hemdem şuxilnayîşê dînî tesîr girewtî û na rewşe şuxilnayîşê rîtuelî zemîn viraştbî. Taybetî Hurrî, Hattî, Babîl û Luvî kokenî ra rîtuelî, peytaxtê hîtîtan Hattuşa (Çorum) de û zaf hûmarî de heremê împaratorî de zî ameybî awankerdiş.
Hîtîtan hetê weşî, nêbaşî zî fikrîyaynî ke homayan ra pê yeno. Firazî tesdîqkerdiş û lanetî tepagirewtişî rê demê rîtuelî de heriknayîşê gonî, veşnayîş, bi pirodayîşê kiştiş, leteyan cîyakerdiş, birnayîş tewir bi tewr leteyê rîtuelî bî û no ser zî kahînan ser no tarz şîdetan daynî piro.
Rolê dişmenê şênber û razber estbî
Hetê dînê hîtîtan, komelê Rojhelato Nêz de zî rîtuelan de bêmîyan ser piro amenî dayîş, şîdeto rîtuelbîyayîş, famkerdişî no dînî ser ma ra hetkarî daynî. Taybetî R. Smîth, J. Frazar û Sîgmund Freud dînî, komelî û kultirî, şîdeot prîmîtîf formê cîya de dîynî no balkêş o.
Renê Girard şîdet wina name keno: “Her duştê kultirî de her tim, rîtuelêkî de ya awanîya kanşopî de kerdoxê raştînî.” Demê rîtuelî de kerdişan û soz û mîmîkî ke ameynî şuxilnayîş modelêk awan kerdînî. Dijî no model de vejyayîşê şîdetî rolêko aktîf kay kerdo de rolê dişmenê şênber û razber estbî. Na rewş encax firaz reyde têkilî awankerdinî de ya çin kerdînî ya zî derg kerdînî.
NAVENDA XEBERAN