Rojava'da devrimi ile birlikte bütün yaşam alanlarında olduğu gibi hukuk sisteminde de büyük değişimler yaşanmaktadır.
Rojava Devrimi'nin 2012 yılında başlamasından kısa süre önce 2012 yılın başında, TEV'DEM'in (Halk Mec-lislerin alan ve daha üst düzeyde kurduğu pratik yönetimdir) girişimiyle bütün Rojava (artı Halep) için bir adalet divanı kuruldu. Kısa süre sonra her alan için de ayrı adalet divanları kurulmaya başlandı. Bu adalet divanları yeni hukuk sisteminin geliştirilmesinde koordinasyon fonksiyonunu görmeye başladılar. Rojava'nın üç bölgesi (kanton) 2013 yılındaki yoğun savaş sonucu birbirinden fiilen ayrılmasının etkisiyle bütün Rojava için kurulan adalet divanı, her bölge (kanton) için ayrı oluşturulmaya başlandı. Böylece Êfrîn ve Kobanê'nin adalet divanları özerk bir fonksiyona sahip oldu ve Cezîre bölgesi için ayrı bir adalet divanı oluşturuldu.
2011 yılında Rojava'da komün (konsey demokrasisinin en alt aşaması) ve mahallelerdeki halk meclislerinde yaygınca kurulmaya başlanan 'Barış ve Uzmlaşma Komiteleri' hukuk sisteminin en alt ve belki de en önemli taşıdır. Kürt Özgürlük Hareketi’nin girişimi sonucu 90'lı yıllarda kısmen geliştirilen ve şimdi her mahalleye yayılan bu komitelerin amacı, komün veya mahalle düzeyinde ortaya çıkan anlaşmazlık, çekişme ve suçları ele alıp bir tartışma ve görüşme süreci sonucu çözmektir. Geliştirilmeye çalışılan çözümün konsensüse dayanması kritiktir ki; çözümler uzun vadeli olsun.
Komün düzeyindeki bu komitenin üyeleri, doğrudan halkın toplanmasıyla adaylar arasında seçilir. Mahalle düzeyindeki Barış ve Uzmlaşma Komitesi üyeleri her komünün görevlendireceği iki üyeden oluşur.
Komün ve mahalle düzeyinde çözülemeyen sorunlar ve orta-büyük suçlar, her alan düzeyinde kurulan Halk Mahkemeleri'nde (Mahkemeya Gel) ele alınır. Halk mahkemesinde çıkan kararlara itirazlar temyiz mahkemesine (Mahkemeya İstinaf) gidiyor. Bu mahkemeden Êfrîn ve Kobanê'de birer tane varken, Cezîre'de iki tane var.
En üst bölge mahkemesi Mahkemeya Neqit'tir; her bölgede birer tane bulunur. Toplumsal sözleşme ve diğer geçerli (yeni çıkarılan veya temel alınan Suriye yasaları) yasaların uygulanmasını takip etme amaçlı ve ilkesel tartışmalara çözüm bulan anayasa mahkemesinden (Dadgeha Desturi) her bölgede birer tane var.
Her alanda üçer tane savcı (Dozgeri) var. Her bölge için üç tane genel savcı bulunmaktadır.
Her adalet divanı 11 kişiden oluşuyor. Bunun içinde temyiz mahkemesinden 5 kişi ve alan savcıların üçü yer alıyor.
Hukuk sisteminin en üstünde Adalet Meclisi (Meclisa Adalet) bulunmaktadır. 23 kişilik mecliste yukarıda saydığımız kurumların temsilcileri yer almaktadır. Adalet Meclisi genel hukuk sisteminin daha ileri düzeyde geliştirilmesinden sorumludur. Bununla birlikte yeni kanunlara ihtiyaç tespitini yapar ve teftiş fonksiyonunu görer. Tek tek yasalarla detayda ilgilenmez. Ayrıyeten avukatların ve pratik ihtiyaçların giderilmesini kendisine amaç edinir.
Halk mahkemelerdeki hakimlerin seçilmesi için TEV-DEM ve toplumdaki kuruluş ve şahıslarda öneriler toplanılır. Toplanılan öneriler alandaki halk meclisinde görüşülür ve öneriler arasında en uygun olanları seçilir. Seçilen her hakim, hukukçu olmak zorunda değildir ki pratikte dengeli dağılım var. Halk mahkemesinin üstündeki mahkemelerin üyeleri hukukçu eğitimi görmüş olmaları gerekiyor.
Cezîre bölgesinin hukukçu ihtiyacını karşılamak amaçlı Qamişlo'da 2013 yılında bir akademi kuruldu. Bugüne kadar iki tane 4 aylık devre bitirildi.
Son bir yılda siyasal düzeninin oturmasıyla Cezîre'de suç oranında belli düşüş var. Bu suçların çoğu kenar mahallelerde oluyor. Elbette devrimle idam cezası kaldırıldı. Müebbet cezası bugüne kadar Cezîre'de iki defa verildi.
Rojava'da yaptığımız izlenimlerde Rojava'da devletin ortadan kaldırılması sonucu kurulan yeni hukuk sistemi kendisini kanıtlayabildi ve mevcut kapitalist ve parlamenter demokrasilere göre daha demokratik, şeffaf ve adaletli bir hukuk sistemi kuruldu. Çok ileri düzeyde halkın çoğunluğu, Rojava'da yaşayan Araplar gibi diğer halklar da, bu sistemi ve özellikle barış ve uzlaşı komitelerini temel alıyor. Bu da devrimin başarısını göstermektedir.