Nuştox Metîn Aktaş, kitabê xo yê binameyê "Surgun" (Sirgun) de, qalê ciwîyayîşê Huseyin Dede ke serranê 1937-38'an de keyeyê ci û wextê tolkerdişê (vengkerdiş) dewan yê serranê 1993-94'an de zî o bi xo ame sirgunkerdiş, keno. 

Aktaşî vist vîrî ke na romana xo de ca dayo sanika mordemê ke Tertelê Dersim ra xelesîyay û dima ra sûkanê rojawa de bica bîye. Nuştoxî vist vîrî ke Tertelê Dersim zaf xorîn û bigonîn o û aşkere kerd ke goreyê îzahatê fermî 15 hezar, goreyê îzahatê xeyrî fermî zî hûmar mavêna 50-60 hezarî yeno zanayen. Metîn Aktaşî da zonayen ke sera 70-80 mordemê ke na mintiqa de ciwîyay amey kişten û vist vîrî ke yê ke xelesîyay zî sirgunê sûkanê rojawa bî. 

Romana "Surgun" yê Metîn Aktaşî zî behsa sanika (estanik) Huseyîn Dedeyo ke wextê komkişten ra xelesîyayo kena. Cuya Huseyîn Dede ra pîya, Roman behsa komkişten, zilmê dewlet, texrîbatê însanan yê hemverê tebîetî, cuya kesê ke komkişten ra xelesîyay û sirgun bî zî kena. 

Na roman zey deynekê bî 

Aktaş dano zonayen ke Tertelê Dersim de dewijê dewa ey zî yenê qirkerden û wina behsê mesele keno: “Sifte lejker yenê dewa ma. Dewijî lejkeran rê werdiş kenê amade. Werdişî ra dima lejkerî camêrdê ke dew de yê piya girêdanê û înan qetil kenê. Tayî cinî zî yenê kişten. Înan vesnenê, tecawizê ci kenê. Ez bi zêmarê dewijê ke komkişten ra xelesîyay û bi nê sanikan bîya pîl. Çike ez domanê na mintiqeya  mexdûrkerdî ya. Cok ra Romana Sirgun seweta mi tenya kitabeke nîya. Zey deynekî nê însanan o. Mi waşt ke herkes dejanê nê însanan biaşnawo, bizano. Seba ke wextê ameyox de dejê winayî nêbê mi na roman nuşt.” 

 Baraqaya naylon zî veşnay

Aktaş ke rojekê Antalya de geyreno raştê extîyareke ke çop are keno yeno. Dima ra hesyeno pê ke no extîyar dewijê ci Huseyin Dede o ke qirkerdişî ra xelesîya yo. Huseyin Dede zey kurdeke elewî, serra 1994'an de, Dersim ra ameyo sirgunkerdiş. Dima ra a şew beno meymanê ci. Cayo ke beno meyman baraqayekê naylonî ya û teberê ANtalya de ya. Zabitayê şaredarî û polîs yenê. Bi behaneyê “Ti dormeyî kenê qilêrîn” baraqa veşnenê û  hurdîyan gênê binçiman. 

‘Sirgun, trajediyê pêro kurdan o’

Nuştox Metîn Aktaşî dîyar kerd ke dewlet estbîyayîşê jû şarî qebûl nêkena û dano zonayen ke wextê ’37-38'î de keyeyê malbata eyî zî amey veşnayen. Aktaşî vist vîrî ke dewijî ’47'an de reyna ageyray û ciwîyayîş newe ra ronay, la 1994'an de reyna keyeyê înan amey veşnayen û amey sirgunkerden. Aktaşî aşkere kerd ke na jû trajedîya û trajedîya sûkanê bîn ê Kurdistanî ya. 

Aktaşî ard ziwan ke waştena ey bi na roman, no yo ke na trajedî rê çareserîyeke bîro dîyayîş û waşt ke endî nê polîtîkayan ra fek bîro veradayen. 

Wa bibo omid, bibo qîrayîşeke

Metîn Aktaşî ard ziwan ke ganî însanê na cografya endî pê fehm bikerê, tehamulê bîyayîşê pê bikerê û wina va: “Wexto ke tehamulê pê bikerê, heqê ke seba xo wazenê dê seba kesanê bînî zî biwazê. Ganî qanûnêka ke bîyayîşê pêrokîn kulturan qebûl bikero, bîro vetiş.”

Aktaşî hayr ant polîtîkayanê qirkerdişî yê AKP zî ser û wina dewam kerd: “Ewro zî ver çimanê pêrokîn dinya de sûkî gênê bin ablûqa û bi tanqan yenê çinîkerdiş. Ma nayî rojane televîzyonan ra temaşe kenê. Civak hendayî bêruh bîyo. Kesekî zî nêva ‘şima çima hina kenê’? Bi no kitabî mi waşt mordemê ke bîye hêsîrê kapîtalîzmî rê biba omid û qîrayîşeke û vaja, ‘hendayî zî mebê koleyê îxtîdara siyasî.’ 

Metîn Aktaş kamo?

Serra 1956'î de dewa Mamkirek ê Pulura Dersim de maya xo ra bîyo. Wexto ke serra 1994’î de dewa înan amê veşnayen, barê Xarpêt kerd.  14 kitabê ci estê. 


MUJDAT CAN / DÎHABER / DERSIM