Peynîya weçînayişê 7’ê Hezîrane dewleta tirk, AKP û Erdogan dest pê qirkerdişê gird kerdî. Çimkî peynîya weçînayişî AKP, dewleta tirk a xorî û Erdogan bi serkewtişê HDPe têk şîbî. Demo ke merdim peynîya weçînayişê qirkerdişan ewnîyeno zeypê vîneno. Çimkî key şarê kurd demo ke hîşyar bîyî û dijî no pergalo faşîst de dest pê têgêrayişî kerdî, no demî dewleta tirk dest pê qirkerdişî kerda. Qirkerdişeko gird Pîlemûrîye de ser şarê dêrsimijî ame şuxilnayiş. Pîlemûrîye de armancê gêrayişê Fevzî Çakmak Kurdistan de hadrekerdişê plansazîya verba dizika peynîya têgêrayişê kurdan ke Dêrsim ser lingan mend bî. Seba ke hewldayişê kurdan yew bi yew ameybî hêlenayiş û derbeyê giran werdbî, êdî bi hêsanî kerdbî bi ser Dêrsime herin û dizika peynî zî goreyê zerreyê xo bihêlinî. Seba a hewcedarî bi plansazîyeke dorhera estbî. Na plansazîye de zî hêlinayişê bermahîyê serehewenayişê Koçgirî û Koçanî estbî û giredayî hêlinayişê eşîrê Pîlemûrîyeye estbî. 


Ramanê Fevzî Çakmak

Fevzî Çakmak nusafa xo ya bi dîrokê 18’ê êlule serra 1930’î de peyitandinê gelek balkêş dîyar kerdbî. Nê peyitandî ke seba famkerdişa polîtîkayê fermî yên dewlete muhîm bî, heman demê de seba ravekerdişê polîtîkayê dewleta tirk a ke hetê raşteyê herî erkdar û ser kurdan pêk amey, zey belgeyeka muhîm ameynê pênasekerdiş. Nusafê de nê peyitandinê amey dîyarkerdişî: 

“1 - Cigêrayişo ke min Erzîngan de kerd min dî ke dewê Aşkîrîk, Gurk, Dagbey û Hayî, heremê aborîyê asteke muhîm de kenî tengasîyê û di hêla bêasayîşîyê nê cayê herî muhîm derdora nê şaristanî de yê û terdîp û tenkîla înan wa bêro kerdiş… Hetî a de seba înan dewan bi lezgînî; dayîna bac û lejkeran, teblîxkerdişê radestkerdişê çekan, dema ke netîceyeko nêyînî vejîya, seba ke dewê kurdan, no heremê ke kewtê rewşeka gelek teluke, bandorek bêro kerdiş û serhûmara dewlete bê serwerkerdişî, ez no ramanê de ya ke bi yewîneyeke hewayî ya ke neqlê Erzîganî bibo, nê dewe bêrê ruxankerdiş, nika ra pey guncav bibo. 

2 - Navenda Erzînganî de nêzdîyîkê 10 hezar kurd estî. Nê kurd ke elewîtîye sûdê gînê û hewl kenî ke dewê tirk bikerê kurdewar û ziwanê kurdî vila bikerî. Peynî çend serrê beno ke kurdewarî Erzînganî dorpêç bikero. Gelek dewê ke bi adetîya xo tirk î la elewî yê, bi hişmendîya ke elewîtî ya kurditîye dîyar bikera, ziwanê dayîka xo terîkerdî û bi kurdî qise kenî. Wa dewê ke herî kirinê nêweş rê rayverîyê kenî, dewê Rusaray, Mîtînî, Sincigi û Kelarîkê bi awayekî bingehî bikerê bin qeydan, zî înan ê ke rayverî neqlî Trakyayê bêrê kerdiş û tikey rayverê kurdan ê no heremê navenda şaristan û bi bin çavderîya polîsan de bêrê bi ca kerdiş û bin ewleyî de bêrê girewtiş. Hewcedarî est o ke dewê tirk ke elewî yê, bi tirkî qise bikerê û seba ke ziwanê tirkî hemê heremê vila bibo, tedbîrê bingehî bêro girewtiş.

3 - Yeno zanayiş ke şaristanê no heremî de tikey karmend bi nijadî xo kurd î. Zey finak ameya peytinankerdiş ke Dadgerê Persînê Şevk Efendîyê Pîlemûrîye kurdan hîmayê keno û bişew kurdan keyeyê xo kom keno. Hewceyê ke bi çi awayî beno bila bibo nê merdimî neqlî teberî heremê şaristanî bibî û seba karmandê ona zî we kirarî pê bêrê. 

4 - Na meseleya ke min ard ziwan de xala yewin a herî muhîm, dewa ke nameyê înan derbas benî teqez teblîxa înan bêro kerdiş û karmendê ke teqez bêro zanayiş ke bi nijada xo kurd î, caye xo bêrê girewtiş, seba derbarê bergirê muhîm de biryar bêrê girewtiş, ez nê vernîyazan pêşkêşî hukûmatî kena…”

Fevzî Çakmak, di 20’ê êlule serra 1930’î de raporêko diyin pêşkêşî Wezaretê Karanê Zereyî kerd. Seba ke sergihayî bibo, ma ê ca bidê beşêke no nusafê zî… “Dema ke ez Erzînganî ra ameynê Erziromî, min bi dewa ke ser vîyart, min nê dewijan kombîyayiş viraşt û min nê kombîyayişan de vat ke pirsgirêkê est î yên hukimatî înan ganî çareser bikero. Demêko nêzd de asayîş bêro kerdiş û her kes bi mijulbîyîşê kar û barê xo bila bi heme hêza xo ardimkarîya îcaretê hukimatî bikerê. Seba ke şarê tirk ê heremê bêrê vilakerdiş û Erziromî ra tikey çik bêro eşrawitiş…” 


Heyet tesdîq keno

Nê raman û vernîyazê Fevzî Çakmak, 8 citmenga serra 1930’î de bi bin Serekîya Îsmet Înonuyî de hêla Heyetê Wezaretîyî no demê amey pejkerdiş. Zey ke yeno dîyîş, her di hereman zî nêzdîbîyîşê sazîyê dewleta tirk ê asta herî cor belgeyê ke awankerdişê hişmendîya înan û polîtîkayê înan rave kerdîbî. Tirkîyaya 1930’î de seba çesibankerdişê polîtîkayê serwer ke ‘Nijadperest û faşîzan’ î, nê belgeye muhîmîyeka dîrokî yê. Heme ravêreyeye de têorîyê Teza Dîrokê Tirkan a viraşteyî û nijadperestî zî kewt rojdemê Tirkîyaye. Peynî ke vernîyazê Fevzî Çakmak ame pejkerdişê, 12’ê citmenga 1930’î de talîmatnameyek ame weşankerdiş, no talîmatnameye de seba ke têgêrayiş Pîlemûrîye de dest pê bikero, ame dîyarkerdiş ke Serkanê Serheng Ruştu yê ke venêrîneriya Artêşa 3’ina pêroyina bi, ameya wezîfekerdiş. Serheng Ruştu raşteraşt bi kolorduya 9’ina ey ra giredaya bi.  


Hêrişê ser Pîlemûrîye

Netîceya nîqaşê ke qewimîn de biryar ame dayiş ke 24’ê citmenga serra 1930’î de hêrişê Pîlemûrîye pêk bêro. Hewna netîceya nê nîqaşan de biryar ame dayiş ke hêriş tenya bi Pîlemûrîye bi sînor nêmano, êşîrê Heyderan û Abbasan ke kewtê sînorê Nazimiyeyê û eke êşîrê ke hetkarîyê înan bikerê estî, heme bikewê mîyanê lîsteya hedefê. 

Kontrola Pîlemûrîye û herêmo dorûvera a, hetê erdnîgarîya ke çityayê asê pêkameynê dijwar bî. 

Kurdê ke bi seserran bi verba her hêrişê ser înan axan xover day û xo pawiyayişê de hewna verba hêrişê dewleta tirk xover bidaynê û xo bi pawiyaynê. Kurdê no heremê xeynî otorîteya xo ya heremî, pêkutiyê ke tebere de amey, qet ser veranêday. Peynî ke Komara Dewleta Tirkîyaye ame awanbîyîş, qet rewş nêbedilya. Zey Pîlemûrîye û dorûvera a, Dêrsim de zî otorîteya Komara Tirkîyaye ca nêgirewtbi. 

No herem û kurdê ke no heremê de manaynê, bi ziwan û çanda xo, bi sekneke ke otorîteya hukimatî nêpejraynê. Bi vindartişê xo zey rewşa wezîfeyeko xoser de bî û hetî a yewê seba komara Tirkîyaye girewtina no heremê ya bin venêrînerîya nê gelek muhîm bî. 


Kurdan xo pawit û têkoşîn

24 citmenge de hêrişan dest pê kerd. Artêşa tirk 28 citmenge de kewt xeta Amed-Harsî û bi ca bi. Sibeha no rojê de dewê Aga Ateş, Hesen Elî û Alsan, ser û binê hew amey kerdiş. Peynîya nêmroj aşkîrek ame eşrawitiş, dûre herema Kûrkê bi heman aqûbetê ra rî bi rî mend. 

Heremê ke leşkerê tirk pê de şîro, sifteyin hela balafirê şer û bi bombebaranê hêrişê tund ameynê kerdiş, demo lejkerî ameynê noca de ca girewtî zî seba hedefa ver, heman rêbaz ameynê bikaranînê. Kurdan serî de hewl day ke malbatê xo bipawê. Cenî, gede û extîyarê xo girewtî û mîyanê cayê asê yê koyê Dêrsimî de xo veşartî. Koy no derfet nêdaynê ke lejkerê tirk demeko derg hêrişê bibê ser înan. Mîyanê çend rojan de bi bikarana de agêyrayê. Hem hêla zexîreyê hem zî hêla westandişê hem zî hêla mercê erazîyê artêşa tirk bitengazîyê mendî. Seba ke ser kurdê heremê bi seran gele pêkewtiş qewimîbî û êdî rêbaza pêkewtişî bander bibî. Hetê a yewe zî bi taybetê dewê Kûrkê û dorûvera a xoverodayişêko xurt nîşan da û destûr nêda ke lejkerê tirk tikey zî aver şîrê. Artêşa tirk a ke nêşkîyaynê aver şîro, xo ont Pîlemûrîye. Her wiha milê ey de hêriş zêde bi ser nêkewt. La hêza bingehîn a hêrişê, milê hêrişo ke Walîyê Xarpêtî de bi. 


Walî agahîyê eşreweno 

Walîyê Xarpêtî Fahrî Bey, 24 citmenga de ameybi Nazimîye. Bi ameyê xo zî bi armanca ke tirsa kerdişê qirkerdişê dorûverî ra vila bikero. Fahrî Beg êşîran ra agahî eşrawit, gelek serekeşîrê kurdan hetê tirk fikran şî cem Walîyê Xarpêtî; wead kerdî ke seba ke hêrişê bêro vindarnayiş nê kurdê kê serehewanakarê heremê xo ra bigerê û radest bikerê. Eke hewca bikero înan zî bi artêşa tirk de seba ke serehewnayêkar bêrê girewtiş, bikewê mîyanê hêrişî. Xeynê na yewe, êşîrê Ovacikê serî piro ey day û dîyar kerdî ke baxa ke yena waştiş de bidê. Seba dîyarkerdişê zerrîsozîya xo ya bi dewlete ra mîyanê kesê amey hetê Walîyê Xarpêtî Fahrî Beg de Kamber Axa û Xidir Axayê Heyderanî zî estbî. Nê gededanan karê Walîyê Xarpetî hêsantir kerdbî. Hetê hêla teluke ya hêrişê Pîlemûrîyeye no bike; Pîlemûrîyeye bi êşîrê Heyderan û Ovacikê de bibê yew. Na rewş de erdnîgarîyê ke serehewanayiş binê ke hera bibîya û hûmarê êşîrê ke beşdar serehewanayişê bibî, zedê bibîya. Hetê a de kerdişê bin kontrolê ya serehewanayişê gelek dijwar bibîya. Ameyişê êşîran û dîyarkerdişê zerrîsozîya înan, no telukeyê mîyanê wedarnaynê. Tirkan zî zanenê ke no zerrîsozî nê zerrê ra, verba tirê pê ameybî. Heta ke karê îna Pîlemûrîyeê nêqedîya, no ser xalê nêvertinî.


Weçînayişê xorayîrberdişî

Şarê Kurd êdî dijî zîhnîyeto faşîst xo bi xo binê xorayîrberdiş de rayvist keno. Çimkî dîrokî ra nika kurdan her tim binê rayedarîya dewleta tirk de ame rayedarkerdiş. Ganî şarê kurd weçînayişê 1’ê Teşrîne de nê polîtîkayê û qirkerdişê AKP, dewleta tirk û Erdoganî bivînî û ganî rayanê xo bidî. Eke no firsedê şarî kurd biremno do zey kesê Fevzî Çakmakî faşîst hewna şarê kurd eşqîya û çete nîşan bidî û biwazî qetil bikerî. Ey şarê kurd haydar bî mey polîtîkayê AKP û Erdoganî û xo ra hîşyar bî. Şarê Dêrsim fek dewleta tirk ra vera bido û dest pê xorayîrberdiş û xopawitişî xo bikero. Bingeyîya hêrişê Pîlemûrîyeye no bi, Zey çikêko bîn yeno vatiş seba ke dîrokê fermî ya qewimyayişan bêrê pêkameyê, heme teorîyê hewldayişê yê. Fevzî Çakmak Serehewanayişê Pîlemûrîyeye de zey “Eşqîyatî, çetetî, zirardîyîşê aborîye û zwb…” nîşan ameynê dayiş çimkî teorîya no hêrişê xelqkerdiş şert bî.