Şêx Saîd, serra 1865ê de dewa Kolhîserî ya qezayê Xinis ê Erzirome de maya xo ra bîyo. Nameyê pîyê ey, Şêx Mahmûd Feyzî yo. Sûltan Mûrat; 1639 de, bawkalê Şêx Seîdî, Seyîd Haşîmîyî, qetil keno. Welatê kurdan; 1639 de bi Peymana Qesr-î Şîrînî, beno di parçe. Beno ke semedo ke Seyîd Haşîmî, na rewşe qebul nêkerda, coka qetil bîyo. Keyeyê Şêx Seîdî, dewlemend bi.
Şêx Seîd; semedo ke, bonderê îlmê bibo, dest bi medresa keno. Mûş, Melazgîr, Xinis û Pali de perwerdeyîya xo temam keno. Şêx Seîd, merdimêko zana û biaqil bi. Seba hêşyareya şarê ma, têkoşîna netewî û dînê îslamî; dewe bi dewe geyreno, merdiman reyde qalî keno. Beno endamê “Cemîyetê Tealîya Kurdistanî.” Rijnayişê Împaratorîya Osmanîyan ra dima, sazkerdoxê Komara Tirkîya, vera kurdan nîyetê xo yê xirabinî nawnenê. Seba heq û huqûqê kurdan sozî ke daybî nêarde ca. No semed ra Şêx Seîd, dest bi xebata xo keno.
Ronayîşê “Rêxistina Azadî”
Serra 1921ê de “Cemîyetê Tealîya Kurdistanî” padîna, hurendîya ci de “Rêxistina Azadî” abena. Serekê na rêxistine, Cîbranij Albay Halît Beg o. Halît Beg, vistoreyê Şêx Seîdî yo. Cîbranli Halît Beg, dibistananê Abdulhamîdî de waneno û leşkerêko jîhatî bi. Hacî Mûsa Beg, Cîbranli Halît Beg, Hesenanli Halît û sewbîna merdimî, beşdarê “Rêxistina Azadî” benî. Mebûsê Bidlîse Yûsûf Zîya, peynîya amnanê 1923ê de, Şêx Seîdî reyde yew pêvînayîş kenî. No pêvînayîşî de, fikrê xo yo rêxistinbîyayîş û serewedaritişê kurdan anî ziwan. Semedo ke, tesîrê Şêx Seîdî, welatê ser o zaf bi, dawetê “Rêxistina Azadî” beno. Endambîyayîşê “Rêxistina Azadî” ra dima lez dano xebatanê xo. Semedo ke, şar hêşyar bo û têkoşîna azadî de ca bigêro, yew het ra dewe bi dewe geyreno, yewna het ra zî heskerdoxanê xo rê name raykeno.
Game bi game ver bi serewedaritişî
Endamê Cemîyete; mîyanê xo de, bi yew şîfre têkilî virazenî. Labelê yew ray şîfre deşîfre beno û Mustafa Kemal, hedrekerdişê nê serewedaritişî ra xeberdar beno. Serekê “Rêxistina Azadî” Cîbranlî Halît Beg û Yûsûf Zîya, Teşrîna verîne (Citmenga) 1924ê de yenî tepiştiş. No tepiştişî ra dima Serekîya “Rêxistina Azadî” Şêx Seîd keno.
No dem de, mesûlê hukmatê Tirkîya, xebere raykenî ke îfadeyê ey bigêrî. Labelê Şêx Seîd, nêşino îfade nêdano, 27ê Kanûne de Xinis ra şono Çabakçûre. Çarê Çeleyê 1925ê de Şêx Seîd û xeylê lîderê kurdan, dewa Kirkane de yew kombîyayîş virazenî. Şêx Seîd; no kombîyayîşî ra dima, 12ê Çeleyî de Çabakçûr de, 15ê Çeleyî de Darahênîyî de, 21ê Çeleyê de Licê de û 25ê Çeleyê de Hêni de lîderanê kurdan reyde kombîyayîşî viraşt.
Şêx Seîd bi 250 merdimanê xo şino Pîran û beno meymanê Şêx Abdurrahîmî. Nê merdiman mîyan de çend hebî mehkûmî benî. Hukmat nê mehkuman bahane keno û bi fermandarîya Mûstafa Teymenî, yew yewineya leşkeran raykeno keyeyê Şêx Abdurrahîmî ser. Şêx Seîd nêwazeno ke nê mehkuman teslîmê leşkeran bikero. No semed ra wazeno ke wazîyetî îdare bikero. Û nê Teymenî ra vano ke; “Hetan ez ewta ya, ez nê merdiman teslîmê şima nêkena. Şêx Abdurrahîm zî semedo ke, Şêx Seîd keyeyê ey deyo, nêwazeno ke, nê mehkuman teslîmê leşkeran biko. Leşkerî (eskerî), gala(hêrişî) nê merdiman kenî. No semed ra beyntarê merdimanê Şêx Seîdî û nê leşkeran de pêrodayîş vejîno. No provokasyon beno sebebê serewedaritişê Şêx Seîdî. Û serewedaritiş wextê xo ra vîyar, 13ê Sibata 1925îde dest pêkeno.
Dest pêkerdişê serewedaritişî
Serewedaritişî, sereyê serra 1925ê de, heme cayê welatî de yew ray de dest pêkerd. Reîsê Eşîreta Hesenan, Albay Halît Beg, dormeyê Mûşê gêno. Eşîreta Cîbranî ra Hesen Beg, peynîya pêrodayîşî de, Xinisî gêno. Şêx Abdullah zî Gimgime gêno. Dima zî bi yew pêrodayîşo wirdêk, Erxenî û Maden zeft benî. Şêx Seîd, bi 7000 merdiman, şono Gexî û Gêlî ser. Dima Hêni, Lîce û Pîran zeft beno. 14ê Şibate de Dara Hênîyê bi temam dest kewena û ewta de Madenij Feqî Hesen valî beno. Darahênî, yew demo kilm de, paytextê kurdan îlan bena. Zeftkerdişê Çabakçûre ra dima, mintiqaya Harpûte zî dest kewta. Şêx Seîd, yew demo kilm de, eşîretanê der û dorê ra yew hêz gêno û şino ser Amedî.
Hukmate Sarikamiş ra Tumena 9. Erzirom ra, Tumena 8. Amed ra, Tumena 7. Riha ra, Alaya Suwarîyan Mêrdîn ra, Wan ra zî Tumena Suwarîyan û yewineya leşkeran reyde dekewte hereket.
Fransijan rayîr akerd
Farqîn û Beşîrî Hukmatê Tirkîya ra girîyayî. Dima Pali, Melazgêr kewto destê kurdan. Dima Puturge û Çemîşgezek zeft bîyî. Pey coy hêzê serewedaritişî, ver bi Amed şî. Hem Bakûr ra û hem zî başûr ra taarûzê Amede kerdî. Hêzê Şêx Seîdî, nê wirdî taarûzan de serkewtî. Berê Mêrdînê de binê erdî ra dekewtî şaristanî mîyan. No mîyan de, hêzê Yewineya Hukmatê Tirkîya, remayê şîyê dekewtî Qela Zerrî. Kurdan, dest nabi depoyanê sîleh û cebilxaneyanê înan ser. Heme cayê Amede, hetê hêzanê Şêx Seîdî ra ameybî girewtiş. No dem de, semedo ke, başûr ra bikewî zerreyê şaristanî, Fransiyan leşkeranê tirkan rê rayîr akerd. No semed ra rayîr, hêzanê kurdan rê girîyaye bi. Tayê eşîretî zî şî hukmatî het de ca girewtî. Şêx Seîd bêçare mend û hêzê xo tepa ant. Şêx Seîd û embazê ci, nîyet kerdbî ke şirê Îran. Hêzê Şêx Seîdî, bakûrê Darahênî de zaf tengî de mendî. Semedo ke ver bi Îranî şirê, ewta de yew cengo bi şîdet qewimyeno. Hêzê Şêx Seîdî, cepheyê hukmatî akerdo û heta nezdîyê Gimgimî şîyî. Labelê hêzanê hukmatî, reyna hêzê Şêx Seîdî girewto çember. Şêx Seîd, semedo ke no çember ra bivejîyo, reyna yew hemle keno, labelê sernêkewno.
“Ez poşman nîya”
15ê Sibata 1925ê de, bi îxbarê bacenaxê ci, Zabît Kasimî, beyntarê Mûş û Gimgime de, pirdê Abdurrahmanê ser o, Şêx Seîd dekewno destê hêzanê dewlete. Dima ra Şêx Seîd û embazê ci raybenî Amed.
No mabên de, Cîbranlî Halîd Beg û Yûsûf Zîya îdam benî. No îdam, moralê şervanan herimneno. Peynî de fam beno ke, merdimo ke dewlet rê muxbîrî keno, bacenaxê Şêx Seîdê Kaso yo. Şêx Seîd û embazê ci 5ê Gulane de berdî Amed. Qerarê derheqê înan verîya mehkeme xora amebi dayen. 29ê Hezîrane 1925 de Berê Koyê Amedî de, Şêx Seîd û 46 embazê ci amey dardekerdiş.
Şêx Seîdî verîya ke bîro dardekerdiş wina vano: “Ez nika ha no heyato fanî ra xatir wazena. Ez poşman nîya ke, şarê xo rê xo feda bena. Bes o ke wa tornê ma, vera dişmenan de, ma nêdê şermayîş.”
MAMOSTE SILÊMAN