Verra polîtîkayanê asîmîlasyon yê dewlet hewildayen û tekoşînê Kurdan rameno. Zanyarê kurd bi rayîrberîya Ehmedê Xanî’ye serrê ‘90’î ra heta nika xebat kenî. Serva perwerdeyê ziwanê kurdî Akademîya Ehmedê Xanî abiya. Hemserokê Ehmedê Xanî Sabahattîn Gultekîn’î derheqê gureyînananê xo de zonayişî day. Gultekîn ano ziwan ke, Akademîya Ehmedê Xanî serva kirmanckîye do rolê do gird kay bikero.
Birêz Sabahattîn Gultekîn qey-çima nameyê Ehmedê Xanî reyde akademîyek ame sazkerdiş?
Dîroka kurdî ya hezar serrî ver nuşteyê amey nuştiş, warê kurdî, warê helbestê kurdî de Alî Herîrî yeno zanayîş, la Ehmedê Xanî nuştoxê ra cîya zey yew fîlozof o. Bi dert û janê kurdî xebat kerdo, her tim dert kerdo ke qey-çima kurdî nêbeno ziwanekî xoser, qey kurdî yewîtîya xo nêvirazenî û qey nêbenî wayîrê dewleteke? Nê persan ser Ehmedê Xanî zaf sereyê xo dejna-tewna û xebat kerdo. Ma Ehmedê Xanî zey nuştox û fîlozof vînenî û berhemê ci Mem û Zîn’î ra ma hema zî eşkenê hawil bigêrî. No semed ra ma zî nameyê akademîye Ehmedê Xanî weçîna. Rewşa asayî de na sazî verê 4 serrî ameybî akerdiş, labelê tay problemî vernîya caardişê akademîye de astengî viraştî, ma zî eyro goreyê şaxsîyê Ahmedê Xanî dest pê kar û xebatî bikerî.
Birêz Gultekîn gureyîn-xebatê akademîye do ser çi bibo û taybet ser kamcû babetan xebat dı bêro ramitiş?
Sifteyin vaja sazîya ma komele nîya, akademîya ziwanî ya. Akademîya ma do taybet cigêrayişan bikero. Nika taybetî problemê ma ya gird alfabe yo. Nika dinya de hîrê alfabeyê esasî estî. Alfabeya Rûsyaye, alfabeya erebî û alfabeya latînî. Hewna do ma senî zaravayê kurdî pê bîyarê û zaravayê senî yewbînan ra fam bikerî. Se serr o ke ser ziwanê kurdî û zaravayê ey ser asîmîlasyonêk esto. Seba kurdî serrê ‘90’î ra heta nika xebatî estî. Nika Rojhelatê Mîyanî de 40 mîlyon kurdî cuyenî û taybetî ziwanê serî zî xebatê cigêrayîşî, ma vajî zanistî. Ma goreya şert û mercan fikrîyenî ke, akademî de kursîyan saz bikerî, seba cigêrayîş, etîmolojîyê û zanistîyê kursîyê zaravayê kurdî; kirmanckî/zazakî, kurmancî, soranî û goranî bêro ronayîş û xebatî bêrî kerdiş. Ma nika rewşa Kurdistan’î û şarê xo zanê. Dibistanê ma yê Azadî abîyayî. Nê dibistanan de ma rê mamosteyî lazimî, la mamosteyê ke heta nika Tirkîya ameyo kerdiş nê. Ma zanî ke Tirkîya mamoste tena xo ra karêkî bivinî la ma ey nêwazenî. Ma wazenî mamosteyê ke goreyê se serra 21. xo biresnî. Ma ewnîyenî zanîngeh û komelî de merdimî xozaya xo ra dûrê û xoza xirab kenî, komelî ra dûrê û komel xirab kenî. Ma Rojhelatê Mîyanî ra ewnîyenî, her tim mîyanê qeyranî de yo. Mamosteyê domanê kurdan ganî-gerek domanê-qeçekanê kurdan bi fikir û ferasetekê newe, ekolojîk, zayendîpawit û komelkî biresnî. Ma bi no formasyonî warê dîroke de, warê erdvînaye/cografyaye de, do heme warî de bi raştî qadroyî raşteyê ziwanî de biresnî û perwerde bikerî.
Belê, birêz Gultekîn to behsê projeyê akademîye kerd. Goreyê UNESCO Tirkîya de 3 ziwan vinî biyî û 15 ziwanî zî vinîbiyîş ra rî bi rî yê. Çi heyf ke mîyanê nê ziwanan de zaraveyê kirmanckî/zazakî zî esto. Taybetî akademî serva vinî-nêbîyayişê kirmanckî do çi xebatan bikero?
Bi raştî na akademî, sazîyê ma ke seba ziwan xebat kenî, nê xebatan de kirmanckî rê cîyakerîya pozîtîf esto. Akademîya ma zî do bi no felsefe-ferasetî nezdiyê kirmanckî bibo. Ewro problemê tewr gird yê kirmanckîye çik-çiçî yo? Kirmanckî de warê nuştişî de standartî çino. Fekê kirmanckîye zafê, her herem goreyê fekê xo reyde qise keno. Seba ke dîrok de nuştişê kirmanckîye nêbiyo, no ser fekê kirmanckîye zêdîyayî. Nayî ra zî akademî do giraniyê xebatê xo ser kirmanckîye bikero û demo kilm de do projeyan hadre bikero. Ma dê bi konferans û komxebatan kesê ke bi kirmanckî eleqedar benê, bîyarê têhet. Ma zanenî tena konferansekî reyde nêbeno, ma d bi komxebat û konferansan bikerî. Taybetê kirmanckî de ma ra termînolojî û standartiyekî lazim o. Dibistanê Azad yenî akerdiş, hewceyî-lazimeyê ma mamosteyê kirmanckîye esto. Na babedî de zî ma wazenê konferans û komxebatan viraze. Seba ke nuştişê standardîya kirmankcîye, wazeme mamosteyê kirmanckîye akademî de kom bikerî û ser gramerê kirmanckîye de pêkerdişêk virazê, goreya no standardîye akademî de mamosteyan biresnî. Nê mamosteyî zî dê Dibistanê Azad de mamostetîye bikerî. Heme Dibistanê Azad de pola yewin a kurmancî de wendekarê kurmancî nuştiş û wendişî kurmancî vînenî, pola diyine de qiseykerdişê kirmanckî/zazakî ser perwerde vînenî. Pergalê ma de her wendekarêkî Dibistanê Azad de perwerde vînenê dê hem zaraveya kurmanckî hem zî zaraveya kirmanckîye bizanê. Heman pergal seba domanê kirmancî zî vîyarte yo, sifteyin domanê kirmancî, kirmanckî ders bivînî û peynî zî kurmancî bimusî. Seba no zî mamosteyî ke hem kirmanckî hem zî kurmancî zanê lazimê. Akademî do kişta kirmanckîye de rolê do gird kay bikero û ma nêeşkenî mîyanê zaravayanê xo de cîyakarî bikerî la rewşa kirmanckîye cîya ya, no ser zî do taybet xebat bêro ramitiş.
Birêz Gultekîn sazîyê ke ser ziwanê xebatî kenî estî, cîyayîya akademîye sazîyê bîn ra çîyo. Vîzyon û mîsyonê akademîye do ser çi bibo?
Sazîyê ma yê ke ser ziwanî xebat kenî estî. Enstutîya ma ya Amedî, Stenbolî û Kurd-Der estî. Bi serrano ser ziwanê xebat kenî. 33 şaxê Kurdî-Derî estî û nê şaxê zî ser ziwanî xebat kenî. Cayê akademîye do cîya biba. Çimkî akademî do cayê cigêrayîşî bibo. Finak; dîroka ziwanê kurdî çî yo û dîrok de senî ameyo nuştiş, senî ameyo şuxilnayîş. Ma nika ra pey, senî no ziwanî bikerê ziwanê perwerdeyî. Problemê ma hema zî domyenî, çimkî hema zî ziwanê kurdî binê bandorê asîmîlasyonî de yo. Vîzyonê Akademîya Êhmedê Xanî, do ser ziwanê bo. Demo ke merdim ziwan ra qalî bikero, ziwan dîrok, komel, ekolojî reyde eleqedar o. Do heme nê babetan de akademî ziwanê kurdî ser o cigêrayîş bikero.
Mamosteyê ma bibê zey qadroyî
Belê, birêz Gultekîn şima qalê vîzyon û mîsyonî kerd, do projeyê şima seba ziwanê kurdî çi bibî?
Ma nika ra dest pê projeyê xo kerdî. Ma kongreya xo newe viraşt, ma kombîyayî sifte yê xo de mavêna xo de karbeşî bikerî. Çimkî seba viraştişê na projeye rê lazim o heme embazê ma bizanî kam beşî de xebat bikerî. Sifteyin, seba heme warî de averberdişê mamosteyan ma dê dewreya perwerdeyî ya mamosteyan organîze bikerî.
Mamosteyêkê bieşkerî warê ziwanî de hetanê nika xebat kerdî ya zî sazîyê ziwanî de perwerdeyî vînayî û warê ziwanî de xo resnayî cayêkî. Ma nê mamosteyan akademî de kom kenê, warê ekolojî, komelnasî, komelkî, dîrok, erdvîna de perwerde bikerî û mamosteyan rê dîploma/sertîfîkayêkî bidî. Nê mamosteyê zey kadroyê bibî û bi awayî kadroyê resayeyî, zanayeyî bibî. Nê mamosteyê ma dê bieşkerî dîrok, erdvîna, komelnasî û heme warê Kurdistanî de goreyê ferasetê ma yê ewroyîn ders bidî wendekaran û îynan biresnî. Eke nê babetan de mamosteyî xo serkewte biresnî, ma dê ameyoxê xo zî biresnî û domanê-qeçekî kurdîtîya xo qet vîr nêkerî.
LÊL AMED/AMED