Bi goreyê UNESCOyî ra dinya de 6 hezarî ziwanan ra 1999 hebî yenê qalîkerdiş. 178 ziwanî tenya hetê nêzdîya 10-50 kesî ra yenî qalîkerdiş. 2500 ziwanî zî vîndî benî û helîyenî. Bi goreyê raporê UNESCOyî yê pêrarinî atlasê ziwanan de Tirkîya de 15 ziwanî binê tehlûkeyê vindîbîyayîşî de yê. Nê ziwanî abazakî, lazkî, pontuskî, yewnankî, çîngenkî, suryankî û sewbîna ziwanî yenê helênayîş û qedênayîş. Nê ziwanan mîyan de lîste de rêza vêrene ya vindîbîyayîşî de zarawaya kirmanckî (zazakî/ kirdkî/ dimilkî) ca gêno. Ziwanê kirmanckî zarawaya tewr kehen ya kurdî ya. Ziwananê kehenan ra Awesta tewr zahf kirmanckî ra nêzdî ya.
Zarawaya kirmanckî ra, merdim ewnîyeno, no demî vîneno zarawaya kirmanckî hem zahf kehen o û hem zî dewlemend o. La gelo ma ewro ewnênê ke na zarawa kore bena hînê yeno vindîbîyayîş. Sebep zî, na zarawaya kirmanckî sero wendiş û nuştiş nêbîyo.
Hêdî hêdî ronişto
Eke ziwanî de wendiş, nuştiş çinêbi se o ziwan û zarawa hay hay vinî beno. Kirmanckî bi zahfin ra koyanê berzan sero cu bî û cuyayişê xo dom kerdo. Kirdî rewa rew ra koyana ra nêmayî cêr verba dagirkeran ra her wext xo ver da yo û teslîm nêbî. Silgereyî ra haşir neşir nêybî. Ay sebep ra zî wendiş û nuştiş zî tede apey mendî. Ziwanê kurmancî her wextî de qabê edebî ra, kulturî ra, nuştiş bîyo. Ewro eke her çiqas zî standart nêbîyo se zî hînê hêdî hêdî ronişto. Zatî standartê ziwanî, standartê heme zarawayan o.
Yew ziwanzan gere heme lehçeyan bizano. Kurmancî zî nê zarawaya kirmanckî sero neheqey kerda û ewro zî kenê. Akademîyê, komelê ziwanê kurdî xo sero cîyayey viraşta. Akademîya ziwanê komela ziwanî gerek heme zarawayan feqan sero karo û xebatî bikero. Tabî kî wezîfeyê xo nêkerdo, nê komelê ziwanî. Ha sebî yo? Sewbîna merdimanê xiraban seba cîyayeya kirmanckî fam kerdo û hema leza lezi kewtî dewre. Zarawaya kirmanckî sero kayanê qirêjî kay kenê.
Projeyê leyminî
Bi verên ra nê kayê qirêjî ser Çewlîg û Dêrsim ra virazîyenê. Vanê kirmancî kurdî nîyê, ey xoserî sewbîna çîyê. Yanî vanê zarawaya kirmanckî xo sero yew ziwan o û yew milet o. Heta nê hewa zî çen serrî ra ver Erîwan de zî yew kombiyayîş virazîya. Nê kombiyayîş zî bi destê ermenîyan ra dest pê bi. Hukimata AKP ha bîre ser ziwanê kurdî sero zanîngeh û akademîyan virazena. Kanalanê kirmanckî û kurmancî sero TV yan akena. Heyan ewro nê munafiqan qet ziwanê kurdî nêsirasnanê ewro zî kêvanê qay kurdperwer î.
La çi heyfo ke na zarawaya delal, na zarawaya dîrokî ewro zahf apey menda. Ancî zî goreyê raporê ethnologue.comî ziwanê ke Tirkîya de şarî mîyanî de yenê qalîkerdiş; tirkî, kurdî û sewbîna 36 ziwanî yê. Derheqê ziwanê dayike de qarneya Tirkîya zahf qels menda. Zarawaya kirmanckî ewro hema zî tepa qels mendo. No warî Tevgera Ziwanî her çiqas muhîmey danê ziwanê kirmanckî ancî zî qelsey est a.
Heyan ewro TZP-Kurdî qabê zarawaya kirmanckî ra yew xebata akademî nêkerdbî la peynîya Konferansê TZP-Kurdî, qada ziwanê no şaşî xo ra haydar bî û seba averşîyîşê dest pê xebatan kerd.Dîrok de sifteyin binê banê Kurdî-Der a Amedî pola verdibistanê ame akerdiş. Çarçiweya projeyî de zî do kesekê warê verdibistanê de xebat kenî, bi kirmanckî formasyona verdibistanê bêro dayiş û peynî zî mamosteyê ke na polê ra mezun bibî do kreş û verdibistanan de domanê kirmancan ra perwerdeyê bidî. No xebat, xebatekî sifteyin o û no ser zî ganî no xebat ra wayîr bêro vejyayiş. Hetê pola kirmanckîyî, pola verdibistana kurmancî ame akerdiş.