Rêxistina Heqê Merdiman ya Îranî aşkere kerde ke aşma temmuza 2017î de rejîmê Îranî 100 kesî îdam kerdo. Îzehetê Rêxistine de ameyo vatiş ke çapemenîya Îranî nê îdaman ra tena ca dayo yê 8 kesan. Îdam bitaybetî ser kurd û muxalîfanê bînan de sey haletê zext û tedayî yeno şuxilnayîş, rejîmê Îranî no het de her roje sucê xo yê teberê merdimîye zêdneno. 

Şîrîn Elemhulî bi desan şorişgerê ke hetê rejîmê Îranî ra ameyî îdamkerdiş ra yew a. Şîrîne 2008 de ameybî tepiştiş û badê ke bi rojan îşkence dîybî cezaya îdamî dîyaybî aye. Wexto ke 2010 de hetê dewleta Îranî ra ameye qetilkerdiş, bîybî cinîya dîyine ke ameye qetilkerdiş. Wexto ke Leyla Qasime ver bi maseya îdamî şîyêne vatbî ‘Do bi mergê mi bi hezaran kurdî hişyar bibîy’. Leylaye ra dima Şîrîne zî mektubêkê xo dima verdaybî û mektuba xo de wina vatbîye: “Ez bi hawayo kurd maya xo ra bîya û seba ke ez kurd bîya, ez hende raştê ezîyet û îşkenceyî ameya. Îdamê Şîrîne ra dima cinîyî tena bedelê kurdbîyayîşî nê, bedelê cinîbîyayîşî zî cuyayî. Reyhane Cabbarî ke keso ke tecawizê aye kerd, kişte va ‘ti hîna baş zanî ke merg peynîya heyatî nîyo’ û çimê dinya ver de ameye îdamkerdiş.


Se ra 80ê înan cinî yî

Şîrîne ra heta Reyhane neheqîyê Îranî bêmaben dewam kenî. Goreyê daneyê ke malumatanê çapemenîya dewleta Îranî ra ameye girewtiş, wextê Serekkomar Hasan Ruhanîyo ke 2013 de ame wezîfe, ê wextî de pêro pîya 80 cinîyî ameyî aliqnayîş. Komîteya Cinîyan ya Konseyê Xoverdayîşê Neteweyî yê Îranî îzeh kerd ke goreyê malumatê ke ameyî girewtiş mabênê êlula 2013 û temmuza 2017î de 80 cinîyî ameyî îdamkerdiş û Komîteye nameyê nê cinîyan aşkere kerde. 

Labelê goreyê hûmara Komîteya Cinîyan ya Konseyê Xoverdayîşê Neteweyî yê Îranî na hûmare hîna zêde ya. Çimkî zafaneyê îdamê ke Îran de benî, bê malûmatê rayapêroyî yenî kerdiş. 


Cinîyî kura de yî nîno zanayîş

Raporê îxlalê heqan ke hetê Konseyê Xoverdayîşê Neteweyî yê Îranî (NCRI) 2016 de weşêna, Zîndananê Îranî de pêro pîya 40 cinîyê hepsîyî sîyasî estî, zîndanê ke hepsîyî sîyasî yê muhîmî tede yenî tepiştiş, bi hawayo nimite yenî tepiştiş. Rapor de bale ancîyayo şert û mercê xirabî yê zîndananê Îranî ser û wina ameyo vatiş; ‘Hepsîyî raştê kerdişanê teberê merdimîye yenî. Cok ra zafaneyê hepsîyan nê zîndanan de nêweş kewenî û nêweşîyê giranî hepsîyan de vejîyenî. Zafaneyê hepsîyanê cinîyan rê destûr nêdîyeno ke domananê xo reyde pêvînayîş bikerî.”


Rewşa weşîya hepsîyan krîtîk a

Îxlalê heqî yê ke cinîyê hepsîyî zîndananê Îranî de cuyenî, ge-ge ameyî rojeva rayapêroyî û bîyî rojeve. Her çiqas ke hende ame rojeve reyna zî cinîya hepsî ya sîyasî Zeynep Celalîyana ke Zîndanê Urmîye de manena ra ti xebere nîna girewtiş. Bitaybetî derheqê rewşa aye ya weşîye de malumat nîno girewtiş. Yeno vatiş ke Zeynep Celalîyana ke 8 serrî yo tewqîfkerde ya, qesebaya xo ya sîya nêweş a û tehlukeyê vînîkerdişê çimanê xo reyde rî bî rî ya. Dermanê Zeynepe daxî nêdîyenî aye û seba Zeynepe heta nika cinîyan xeylê reyan çalakîyî viraştbîy. 

Qadrîyeh Qaderî zî sey Zeynep Celalîyane 8 serrî yo ke tewqîfkerde ya. Qadrîyeh Qaderî Zîndanê Yasoujî de manena û serra 2015î de demêko derg çalakîya grevê vêşanî de mendbîye. Qadrîyeh Qaderî ke vera tecrîd û îşkenceyî de bedenê xo vêşan verda û nika zaf hûmare de nêweşîyê cinîya hepsîye ya Qadrîye Qaderîye estî. Her çiqas ke Qadrîyeh Qaderîye kontrole doktoranê pisporan waşte zî nê waştişê aye nêame qebulkerdiş. Heto bîn ra selahîyetdaranê zîndanî aşmê Çilê û Sibate de Qadrîyehe ser de zext û tedayan zêde kerdî û aye ra waştî ke wa Quranî ezber bikero, eke ezber nêkero do pêvînayîşê aye biameyêne qedexekerdiş. Verê cû zî hakimî emir daybî ke aye ancax eşkena 100 mîlyon pere bidîyo, eşkena serbest biba. 


Hucreyo yew kesî de ameye vindarnayîş

Aktîvîste û rojnamegera Îranî Hengame Şahîdî 9ê Adare de bajarê Meşhedî de polîsan eştbîy keyeyê aye ser û aye tewqîf kerdbîy. Hengame Şahîdî dima ra erşawîyaybî Zîndanê Evînî. Hengame roja ke ameye tewqîfkerdiş ra dima kewte grevê vêşanîye û dima ra grevê xo açarnaye rojîyê mergî. Hengameya ke nêweşîya zerrîye aye reyde esta, hucreyo yew kesî de ameye vindarnayîş û pêvînayîşê aye û yê avûkatan ame qedexekerdiş. Heta nika derheqê aqubetê Hengameye û rewşa aye ya weşîye de ti malumat çin o.    


 ŞÛJIN/NAVENDÊ XEBERAN