Rayeke bîn cinawirê endustrîyalîzmî kerdişê xo kerd. Hewna birînê Somayî nêpêşîyay na gam zî Ermenek dilê ma veşna. Tirkîyayî de merdişêy ke ma nînan ra vanêy qetilkerdiş karî, serrêy peynî de ocaxêy madenan de sereyê xo girotêy û şinêy. Goreya olçega Ewropayî medim biewno se, qewimyayişêy ke ocaxêy Tirkîyayî de benêy rekor şikitêy. Çi marîfeto se qewimyayişîy benêy û ra pey heşê merdiman apeya yeno serê înan û tedbîrêy ke lazimbi verî bîyamaynê girotiş wazîyeno ke peyra bêro girotiş û beno semedê niqaşan. Pekî çira karê medenan de hintayê qewimyayişêy qezayan benêy û medimîy cuyayişê xo vinî kenêy? Çira her roj merdişêy ke benêy ra û mediş çirk bi çirk ocaxan de geyreno û karker zî mecbûr maneno ke semedê nanê xo cayê tarî de karê xo bikero û nan bibero keyê xo û ewleheya canê karkeran çira nîno girotiş? Qîmeta canê karkerêy ke semedê gedeyê xo û pîzeyê xo xebat kenêy hintayê erzan o? Mijara ma nêy bîyayişan, kerdişan û biryaran ser de niqaşkerdiş o.
Destê serdestan de yê
Lazimo ma tahrîbata madenan ya xozayî ser de bivînê. Madenkarî zirar dano xozayî û xosereyî de zî zirar dano axî û ax derbêy giran wena. Karnayişê madenî de armanca qîmetêy bin erdî vetişê ser erdî karnayiş o. Nêy qîmetîy çiçî yê? Lînyît, krom, bakir, alemînyûm, asin, mermer, kerayê xozayî û zwb. tewran de zaf çîy ca genêy. Sondajkerdişê erdî çiqaş xorî bibo se hintayê şinê bin erdî û hintayê nezdîyê zengîneyî benêy. No zî yeno maneya ke zengînîy hewna zengîn bibêy û xozayî zî hewna zaf bixeripnê. Madenkarî ewro tekela sermayeya gilokine de û kontora înan de yo. Çimkî sermayeya to çînê bo ti nêşkenê madenan bivejê. Hetê bînî ra zî ma şikyenê bivajê ke wextake serdest bi sontajî erdî qul keno zirara ke dano xozayî û dormeyî nêfikriyeno. Semedê ey amayişê pereyî heme çîyan ra aver o. Semedê înan ax herikyayo, merdimîy merdêy, darîy kokî ra bîyê, awa binî erdî gemarine bîyo ferq nêkeno. Derdê înan tenê amayişê pereyan o. Semedê înan çiqas maden hintayê pere yo. Nîşana kapîtalîstan bi seserran o ke erdnîgarîya welatan de semedê ko petrol, gaz, komir û tewrên bîn yê madenan bivejê ra polîtîkayê xo plan kenêy û semedo ke dest ocayî ser ronê ra xebatêy xo kenêy. Ewro peterol û madenê mermerî sermayeya kapîtalîstan payan ser de dano vindernayişî.
Şar mecbûr o
Heteke bînî ra zî medim biewno se, herêma ke maden vejenê de serdestîy dewan danê vengkerdiş an zî semedê kar û barê înan xeripnayiş o xozaya ke xeripnayê de dewijîy nêşikyenê bivinderêy û mecbûr manenêy ke koç bikerêy an zî erd û malê xo biroşê serdestan. Çimkî semedo ke qad madenî abikerê ra daran birnenêy. Rayîran virazenêy. Dinamîtan teqenenêy. Daran veşnenêy û erd akenêy. Welhasil semedê karê înan înan ra pere bîyaro ra heme rayîrêy xirabekerdişê xozayî karnenêy. Herêmî de dewijan bê kar vera danêy û dewijîy mecbûr manenêy ke ey karî de bixebityê. Dewijîy mecbûr manenêy ke binê erdî de bi seyan metre xorîyî de xebata xo tarîtî û boya gazan de bikerêy. No zî bes nîyo semedê ewleheya canê karkeran tu xebateke nêkenêy. Canê xebatkaran erzan vînenêy. Zaf cayan de tu detbîr nînê girotiş. Cayêy ke tedbîrîy yenê girotiş de zî semedê çiman boyax bikerê ra kenêy la semedê canê ewleheya karî tedbîrêy ke genêy tayn êy. Eger heme ewlehîyan bigero se karkerîy do hewna tayn cuyayişê xovinî bikerêy. Semedo ke tedbîran ra perê înan şino ra nêwazenêy tedbîran bivirazê û bigerêy. Zey ke ma zanêy encamî de Soma û Karaman de yetîm, sewî û cenîyê bêmerde û may û pîyê ke hesran varnenêy ternenêy. Semedê kapîtalîstan merdiş çîyê nîyo. Eger ocaxeke de merdişê bîyo se hima ey ocaxî qefilnenêy û yew newe kişta ey de akenêy. No zî semedê qezayan û qetilkerdişê karî ra dawetîye vejeno. Çimkî bi ney hawayî binê erdî zey mereyan kenayê û muqavemeta axî tayn beno û ocaxîy xirabe benêy binî de bi seyan merdimîy cuyayişê xo vinî kenêy.
Şar wa xozayî bipawo
Lazimeya bi lezûbez ferz o. Lazimo ke ma verbê heme xeripnayişê xozayî de vengê xo berz bikerêy û qada madenkaran înan ra teng bikerêy ya zî semedoke xoza tahrîp nêbo ra tedbîran bi înan bidê girotiş û ewleheya karkeran bidê girotiş ke qetilkerdişê karî nêbo. Ya herî baş zî şîrketêy xoser, pêroyine, sifte Kurdistanî ra tepeya zî hemeyê Tirkîyayî ra vetiş o. Eger civateke wazeno bi okolojîk bicuyo se lazimo ke warêteya zengîneya bin erd û ser erdê xo bikero. Semedê merdiman ya herî muhîm o yo ke şert û mercêy cuyayişê xo û cayêy karnayişê madenî weş û geş bikerê yo. Eger kontrola kar û xozayî destê merdiman de bibo do hewna hêsantirî bibo. www.navendalekolin.com
Ekolojîya kurdıstanî zî têk benêy
MADENKARÎ hinî bîyo ke sermaye gilokine de cayeke zaf hîra giroto. Semedê hîrabîyişê ci qirîzake dewletîy cuyenê zî esto. Dewletîy semedo ke qirîzî ra bivejyê lazimeya îna bi pereyan û karî esto. Ey semedî ra kesêy xosûsî zî bişêrê sere bidê dewletî û waşteya xo a madenvetişî bîyaro ziwan se dewlete çimê xo geno û destûra ruhsata madenî dano ci. No zî bes nîyo kontrolkerdişê ci zî dana şîrketêy bîyanijan. Semedo ke nêy şîrketîy armanca ci de kar esto ra xoza, ekolojîya Dinyayî xemê înan nîyo. Ewro herişkerdişê madenên erdnîgareya Kurdistanî ser de zî bi eynî meqsedî yo. armanca înan zengîneya Kurdistanî ya bin erd û ser erdî vetiş û pere qezençkerdiş û talankerdişê xozayî yo. Kurdistanî de her roj ruhsatê cayê madenan yenodayiş û ekolojîya ci yeno xirepnayiş. No polîtîkayeke sermayedaran ya hevpar o. Hetê bînî ra zî no polîtîka mijyayişê gunîya kurdan û mijokdarî (sumurî) kediş o.
DÎCLE TEKMAN