Hunermend Cewad Merwanî bi serran o ke mîyanê hunerê kurdî de keda ci ya gird esta, nika zî bi xebatêka muhîm duştê heskerdoxanê xo de yo. Merwanî na xebata xo de giranî dayo xebatê arşîvî û bi hezaran deyîr, hîkaye û sewbîna arê kerdî û sey kîtab weşênayî. Merwanîyo ke dewe bi dewe, qeza bi qeza û hetta welat bi welat seba arêdayîşî gêrayo, nê gêrayîşê xo ser o vano ‘Kura de deyîrêk bibo û mi eşnawito, mi texsîr nêkerdo, ez şîya mi arê kerdo.’ Merwanîyî na xebata xo ya ke bi serran dom kerda, hîrê kîtaban de ca dayo înan û nê kîtaban ra ya yewine zî Weşanxaneyê Aramî ra bi nameyê ‘Deyîrê rîtmîkî yê Radyoya Erîwanî’ de ameyo çapkerdiş. Ma bi hunermend Cewad Merwanîyî reyde qisey kerde.

Gelo to key dest bi muzîkî kerd?

Radyoya Amedî serra 1983 de yew musebaqa viraştbî, ez aye musebaqa de bîya yewine. Mi do radyo de sey hunermendêk tirkan dest pê karî bikerdêne. Tabî o wext mektebê mi hema nêqedîyabî. Radyo seba mektebê konservatuarî qeydê mi viraşt û seba ke hema termînê perwerdeyî dest pênêkerdbî, teyîbêk û çend kasetî dayî mi. Mi ra vatî ‘Ti do hem biwanî û hem zî seba repertuarî deyîran arê bikerî. Mi nizdîyê 2 aşman herêma Sason, Kozluk, Mereto, Pasûr, Hezro û sewbîna cayan de deyîrî arê kerdî û mi nizdîyê 50 kasetî pirr kerdî. Heme deyîrî zî yê govendî bî; deyîrê govendî yê klasîkî. Dima ra çend embazê bierje ameyî mi ra vatî; no kar çi seba merdimîye û çi zî seba neteweyî ti feydeyê ci çin o, heta zirar dano erjanê şarê ma. Ez ewnîyaya ke embazê mi daxî nê xebato ke ez seba radyo kena ver, mi reyde qisey nêkenî, mi qerar da ke ez teyîbê înan teslîmê înan bikera. Labelê mi kasetî teslîmê înan nêkerd. Mi fek mektebî ra zî verada, xora keyeyê mi zî nêwaştêne.

Grûba zembîlfiroş 

Dima ra mi bi xo grûbêk awan kerd û nê grûbî ser ro mi repertuarê xo hîra kerd. O wext mi zaf rew deyîran ezber kerdêne. Seba ke zafaneya kasetan qedexe bîy, mi kasetan hewşê keyeyê ma de nimitî. Çimkî o wext eke yew kasetê kurdî destê merdimî de biameyêne tepiştiş, 8 serrî û 4 aşmî cezayê hepsî dayêne merdim. Mi zafane veyveyan de deyîran vatêne û ge-ge zî mi konser dayêne. Amed, Mêrdîn, Dîlok, Wan, Agirî, Şirnex, Stenbol, Edena, Mersîn û sewbîna zaf cayan de zî ez menda. Reyna ge-ge zî ma şewanê Newrozan de ca girewtêne. Seba ke o wext Newroze qedexe bîye, ma di kesan kerdêne vêk û zava û bi no hawa ma newroze pîroz kerdêne. Reyna roja 15ê tebaxe de ma ca girêwtêne. Bi no hawa mi 12 serran Kurdistan de veyve, konser û sewbîna cayan de cinit. Nameyê grûba mi zî; Zembîlfiroş bî, labelê seba ke qedexe bî, ma newtanayêne ke binusî.

7-8 aşmî hepis de menda 

Serra 89 de Mudurîya Asayîşî ya Farqînî ra polîsî ameyî û sîlehan reyde heme hacetê mi yê muzîkî ser de gule reşanayî. Heme hacetê mi yê muzîkî veşnayî. Reyna nê wextan de ez çend reyan ameya tepiştiş û reya peynî serra 90 û 91 de 8 serrî û 4 aşmî ceza dîya mi. Serra 91 ra dima o wext Ozal vernîya vatişê deyîranê kurmancî (yê sîyasî nêtede) akerd. Badê ke Ozal qanûnî bedilna, ez hepsî ra vejîyaya. Ez nizdîyê 7-8 aşman hepis de menda. Ez serra 93 de ser Sûrîye ra vejîyaya Ewropa.

Fikrê na xebate kura ra vecîya?

Mi hîna o wext fam kerdbî ke dewlete wazena kultur û hunerê ma biqedêna û heme kultur û hunerê ma bikera aydê xo. Kultur û deyîrê ke aydê nê şarî yî; tarîx, ziwan û sewbîna heme çî mîyanê nê deyîran de nimite yo. Na dewlete zî wazena raştîya nê deyîranê ma xirab bikero û goreyê xo newe ra awan bikero. Bi no hawa wazena qirkerdişê kulturî bikera. Mi nînan wexto ke ez seba arêkerdişê deyîran gêrayêne, fam kerdbî. Wayîrê nê kulturî ma yî û ma bi hezar serran o ke nê erdan ser de cuyenî, la nê ameyî bi destê ma kultur û hunerê ma, ma dest ra gênî. Dewlete wexto ke nînan kerdêne zî bi rayîrê tayê hunermendê ke eslê xo kurdbî û vengê înan weş bî, nînan ser ra kerdêne. Wexto ke mi nînan fam kerd, mi va ez do deyîran hetê xo de kom bikera. Mi dî ke tayê xo bi muzîkî reyde roşenî ereb, faris, tirk û sewbîna dewletan. Hetta nînan ra tayê ke mîyanê ma de yî zî, estî. Nê kesî wexto ke muzîk virazenî, muzîkê înan ya bi tarzê arabesk o, ya zî muzîkê pîyasa yo. Mesela nê kesî çekuyanê kurdîyan û hîsê welatperwerîye anî têhet û peynî de zî roşenî. Yanî nê kesî motîf û makamê deyîran bedilnenî. Seba ke mi nînan dî û mi waşt ez vernîya ci bigîra, mi dest bi na xebate kerd. Goreyê mi ha to deyîrêk qetil kerd, ha to merdimêk qetil kerd; eynî yo. Wexto ke merdimêk ame qetilkerdiş, senî ke zerrîya merdimî veşena, wexto ke deyîrêk zî qetil bibo yan zî dejenere bibo reyna zerrîya merdimî veşena. Ma xebatê xo heme kerd 3 beşî û ma do sey 3 kîtaban biwêşênî. Nika kîtabo yewine vejîya û yê dîyine û hîrêyine zî amade yî. Reyna 700 deyîrê ke hetê mi de amade yî zî estî.

Şima nê deyîran kura de arê kerdî?

Mi qet fek komkerdişê deyîran ra veranêdayo. Kura de yew konser û sewbîna çî virazîyayo se, ez şîya ewja, mi deyîrî arê kerdî. Reyna mi kura de yew extîyar dîyo se mi ci ra deyîrî girewtî. Wexto ke yew biameyêne hetê ma, verê cu pers kerdêne ‘lazimîyêk esto, an nê?’ Mi zî vatêne ‘Eke to şîna yew deyîr xo reyde bîyarî, sey ke to mi rê altûn ardo.’ Wexto ke ez Sûrîye ra ameya Ewropa nizdîyê 200 kasetî tewreyê mi de estbî. O wext tewreyê mi de beno ke nan û awe çinêbî, la kasetî estbî. Heta nika deyîrê ke mi û TEV-ÇAND arê kerdî pêro pîya humara înan resena 40 hezarî. Na xebatêka kolektîf a. Mi Îran, Bexda, Sûrîye, Parîs, Radyoya Erîwanî û zaf cayanê bînan ra zî deyîrî arê kerdî. Yanî kura de deyîrêk an zî kasetêk esto û mi eşnawito, îlla mi xo resnayo ci. Mesela o wext ez pêhesîyaya ke fransizêk wextê Herbê Cîhanî yê Dîyine de şîyo Başûr û ewja de seba arşîvî deyîran arê kerdo. Ez şîya Parîs û mî arşîvê ê kesî ra deyîrî girewtî. Wexto ke merdim erjanê tarîxî yê şarî ra ewnîyeno, merdim vîneno ke heme komkerde yî û muzeyan de vindete yî. Labelê yê ma zafaneya ci nêameyo komkerdiş. Ez tîya ra veng dana hunermendan; wa bêrî ma zî erjanê xo arê bikerî û arşîvê xo virazî.

Deyîrê ke paweyê senaryo yî estî?

Nê deyîrê ke mi arê kerdî, mîyanê înan de nizdîyê 150 deyîrê ke qala vîrardişan kenî zî estî. Yanî nê deyîrî qala vîrardişanê tarîxî kenî û deyîrê derg î. Ameyox de merdim eşkeno nînan bikero fîlm. Reyna mîyanê nînan de 30 hebî hîkayeyê ke mi nuştî zî estî û nê hîkayeyî paweyê senaryo yî. Mîyanê nê hîkayeyan de hîkayeyê sey Zembilfiroş, Mem û Zîne, Sîyabend û Xecê, Fatmaye keynaya Salih Axayî, Cembelî û Binewşa Narîne, Salo û Kejêye û sewbîna hem hîkayeya înan û hem zî deyîrê înan. Eke ameyox de keso ke bişînbo senaryoyêk binuso, bivejîyo ez nînan eşkena bida ê kesî.Reyna eke ziwanzanayoxêk nê deyîran ser o cigêrayîş bikero, vîneno ke nameyê zinar, ko, kerra, vilike û heywanan û sewbîna xeylê çîyan nê deyîran mîyan de estî. Tayê deyîrî estî, emrê înan 1500 serreyî yo. Mesela deyîra ‘tibi lo lo’ wextê Rayîrê Armuşî de qewimîyayo. Reyna deyîrê ke bi tarzê hîphopî de yî zî estî. Nê tarzê hîphopî ke nika Amerîka de tarzê averşîyaye yê muzîkî yo, verîya cu 500 serran Kurdistan de bîyo. Reyna deyîra ‘Zembilfiroş’î zî wextê Merwanîyan ra mende ya. Deyîre de Xatune cinîya Milukî bîya û aşiqê Zembîlfiroşî bîya. Ewro şenî ke şerab çiqas serrî ser ra vîyarenî, hende weş û bierje beno, deyîrê ma zî wina yî.


Ez spas kena. 

Spas weş û keyeyê şima awan bo.



Sey dergahêk o

Seba to muhîmîya Radyoya Erîvanî çî ya?

Radyoya Erîwanî têkoşînê şarê kurdî de rolêko gird kay kerdo. Eke ewro no şoreş payan ser de bibo, para Radyoya Erîwanî zî nê şorişî de xeylê zaf a. Ti çiqas dengbêj bibî zî eke vengê to nêreso Kurdistan û şarê Kurdistanî, ti nêeşkenî kurdan biwerznî payan ser. Tena yew rol zî nê, belkî 20 rolê Radyoya Erîwanî no mucadele de estî. Radyoya Erîwanî sey zîyaretêk, sey hacêk, sey dergahêk, sey hênîyêk o. Yeno zanayîş ke wexto ke merdim oksîjen nêgîro, mireno. Seba dengbêjêk yê kurd zî na radyo hende muhîm a.


EMRAH KELEKÇÎER / AMED