Rayvistişê Efûye ya mîyannetewî serra 1961’ê de Londonî de hetê pawitoxê engilistanij Peter Beneson û Erîc Baker û kesekî aştîhesê ke endamê dînê Quakerî ra ameyo awankerdiş.
Fikrê awankerdişê Benensonî ya no rayvistişî, wexto ke rojnameye de xeberê neheqî ke aye wext hukimatê Engilîstanî hemverê şarê xo kerdênê wendênê virazya.
Makaleya ke Benesonî wendbî derheqê çekuya ‘azadî’ ke aye wext welatê Portekîzî de qedexe bî û semedê ke di wendekarê zanîngehê demo ke yew werdxaneye de semedê azadî qedehê xo hawanaybî, raştê 7 serre cezayê zîndanî ameybî de bî. Benenson 28’ê gulane 1961 de rojnameya Îngîlistanî Observerî de no hedîseye sero yew maqaleya bi sernameya ‘Giroteyê ke amey vîrkerdiş’ weşêna.
Merdiman sero bandor kerd
No makaleye de veng daynê ciwanan semedê ke ciwanî bêrî veradayîş hukimatî ra mektube binûsî. Benenson maqaleya xo de wina vatbî: “ Şima kamder roj rojnameya so biakerî, şima veynenî ke yew cayê dinyaye de merdimek ser fikir û bawerîya xo ke hetê hukimatî ra nîno ecibnayîş yeno tepiştiş, îşkence veyneno ya zî yeno dardekerdiş.” Nuşteya ci hende merdiman sero bandor kerd ke yew serra dima hemverê neheqîyan bi desan mektube amey nuştiş. Hetta no hetî de grubê mektubnuştişî amey awankerdiş. Merdim eşkeno bivaco ke nêy çalakî heman demî de bî destpêkerdişê ‘Amnesty Internatîonalî’ yanî ‘Vengdayîşê veradayîşê giroteyê sîyasîyan’.
Pergalê xebatî dîyar keno
Rayvistişê Efûye ya Mîyannetewî 150’an ra vîşêr welatî de nêzdîyê 1,79 endamê ci estî. 55 welatî de bi temînatê awankerdişê heqê merdimahî de şaxê ci estî. Şaxê ci ya girdî de yew sekreter û xebatkarî estî. Şax xebatê endamanê xo koordîne keno û beyntarê Sekreterîya Navendî ya London û xebatkaran de rolê pirdî veyneno. Şaxî semedê Kombîyayîşê Konseyî ya Mîyannetewî ke mîyanê platformî de sazîyê tewr berz o û di serran ra ray kom benî ra temsîlkaran eşrawino. Konsey polîtîkayê ke bêrî xebetnayîş û pergalê xebatî dîyar keno. Hetê nêyî de Heyetê Rayîrberê ya Mîyannetewî (UYK) ke karê nêy organîzasyonî virazeno weçîneno. UYK zî Mudirtîya Mîyannetewî ke navendê ci Londonî de yo awan keno û sekreterekî ci rê tayîn keno. Nika wezîfeya sekreterîya pêroyînî zî Salîl Shetty keno.
Rayvistiş, hetê dinyaye de cigêrayîşê heqê merdiman keno û hemverê neheqîyan çalakîyan dano meşnayîş. Semedê ke mîyanê nêy çalakîyan de kesê ke nêdekewtî çalakîyê bi çek wa bêrî veradayîş û ravêreyeyekî huqiqî ra bivîyarî, rayna îşkence û cezayê mergî vero zî çalakîyanê xo meşneno.
Raybazê çalakîye ya rayvistişî
Xebatê hedîseye; no tewir çalakî awanbîyîşê no rayvistişî ra heta nika yeno meşnayîş. Giroteyê sîyasî heta ke serbest bêro veradayîş hetê grubê Amnesty ra bêro şopnayîş. Tîya de xala muhîm grubê Amnesty welatê xo de lazim o nêxebetîy.
Çalakîyê lezgîn: Nêy tewir çalakî zî serra 1973’an ra pey dekewtî dewre. Tîya de armanc çîyo ke dijî heqê merdimatî de beno taluke hemverê ci de vindertiş o. Rewşê inasarênan de endam û paştîkarî mîyanê 48 saetî de dekewtî mîyanê têgêrayîşî û sere danî sazîyê dewlete ra.
Hemverê vîrîkerdişî mektubî; welatanê cîya cîya ra aşmekî de hîrê hedîseye yenî pêşkêşkerdiş. Hedîsêyê ke tîya de qala înan yenî kerdiş, kesê ke vinîbîyî, rewşê demoke derg girowtemendişî û hukmê ke neheqî mîyanê xo de hewênenî yî.
Tirkîyaye de awanbîyîşê Rayvistişê Efuye ya Mîyannetewî heta serra 1995’an de însîyatîfa ke zerrîwaştoxan daybî destpêkerdiş şono. Nê grubê zerrîwaştoxan 1996’an de hemverê neheqîyê ke Komara Şarî ya Çînî de bîynê û semedê ke bal biancî ser nêy neheqîyan xebatê xo yê ewil day destpêkerdiş. Nêy xebatê zerrîwaştoxê Stenbolî ke day destpêkerdiş ra verê serra 1997’an de Enqere û dima zî zerrîwaştoxê Îzmîrî zî paştî day. Kampanyaya ke serra 1997’an de Rayvistişê Efûye ya Mîyannetewî daybî destpêkerdiş derheqê Heqê Merdimahîya Bextwaştoxan de bî.
NAVENDA XEBERAN
Sereko verên a şaxê Tirkîyaye bî
Zerrîwaştoxê Rayvistişê Efuye ya Mîyannetewî ya Tirkîyaye serra 2001’î de semedê ke şaxa Tirkîyaye bêro akerdiş sere da Wezaretê Karanê Zereye ro. Labelê awanbîyîşê şaxa rayvistişî semedê burokrasîya Tirkîyaye sero demo ke derge ame astengkerdiş. Zerrîwaştoxî tîya de bi girewtişê paştîya têgêrayîşê mîyannetewî zî ravêreyeya huqiqî day destpêkerdiş. Encamê nê ravêreyeyî de serra 2002’an de şaxa Tirkîyaye awayo fermî ame awankerdiş. Semedê ke Ozlem Dalkiran êy ke xebatê ewil ya no rayvistişî Tirkîyaye bî, heman demî de bîy serekê ewil ya şaxê Tirkîyaye.
Hetkardoxê rayvistişî vanî ke karê rayvistişî tena hedrekerdişê teşeya îstatîstîkîya neheqîyê heqê merdimahî nîyo û vanî ke semedê ke ser hêzê ke neheqîyê merdimahî kenî de yew pêkutî bêro awankerdiş, dekewtişê mîyanê têgêrayîşî yo.