Reyna wextê weçînayîşî ame. 7 hazîrane 2015 de şarê Tirkîya seba weçînayîşê parlementeran şinê sindoqe ser û nîyetê xo aşkera kenê. 90 serrî yo Tirkîya de waçînayîşî virazîyenê, ma nînan ra weçînayîşê ke nê des serranê peyînan de bîyê nêhesibnin se, seba kurdan qet qîmetê weçînayîşan çin bîyo.
Heta 2007 partîyê sîyasî yê Tirkîya xo bi xo cenayne û kay kerdêne. Govenda tirkan de kurdan rê ca çin bi, kurdan temaşe kerdên û çepikî cenayne. Peymanê Lozanî ra heta nika qanunê ke vejîyayê, sazgehê ke ronîyayê nameyê tirkan ser o bîyê. Xora 1924 de Mehmut Esat Bozkurtî vatibi tirk efendîyê na dewlete yo, ê ke tirkê hûrrî nîyê na dewlete de tenê yew heqê înan esto; heqê xizmetkarî, heqê xulamî. Mehmut Esat Bozkurt nezerê Tirkîya de merdimêko tewş nîyo. Ey bixo 1924 de bingehê huquqê Tirkîya ronayo û bi fikrê xo yê lêminî neteweyê ke Tirkîya de cuwîyenê binê şemsîyaya tirkbîyayîşî de helênayî.
Wexto ke ma ewnênê qanûnê bingeyî yê Tirkîya ra bê tirk, tirkbîyayîş û tirkkerdişî qet çîyêk nêasayeno. Destpêkerdişê qanûnê bingeyî qasê nêm rîpelî yo. Nê nêm rîpelî de des ray çekuya “tirk” vêrena. Seba dermanî zî bibo yew çekuya “kurd”,”laz”,”ereb” ûêb. nêvêrenê. Temamê xalanê qanûnê bingeyî nijadperestîya Atatirkî ra girê dayeyê. Tirkîyade dadgehî qerarê xo nameyê tirkan ser o aşkera kenê. Wexto ke seba yew kurdî qerar danê, destpêkê qerarî de vanê “Türk milletî adına”.
Qanunan !924 kurdkî qedexe kerd
Gregory Jusdanîs vano seba viraştişê fikrê neteweyî wasitayo en muhîm ziwan o, wexto ke roşinvîrî seba mucadeleyê dewrîmî vengdanê şarî, ganî bi ziwan o ke şar fehm keno vengbidê.2 Tirkîya zî heta pira ameya bê tirkî, ziwanê binî fetesênayê. Xala qanûnê bingeyî ya 42. de vanê “Bê tirkî, bi ziwananê bînan sey ziwanê dayike perwerde nêdîyeno welatîyanê Tirkîya”. Nijadperestan zanayne ke heta ziwan vinî nêbo, netewe vinî nêbena. Na semeda tirkaya 1924 ra pey, bi qanunan, ziwanê kurdkî qedexe kerd, înan ke bi kurdkî qisey kerdên ro ceza birnayne.
Qedexe kerdişê kurdkî, tirkan rê sey çîyêkê ecêbî nêameyne. Xora heta 1984 xebera tirkan bi kurdan çinbî. Heşê xo de kurdî qedênaybî. Dewlete, Kurdistanê Bakûrî de kurdan ser o qîyamet qewiminayne, labelê tirkî ker, kor û lalî bî. Çunke dej tenê bara kurdan bi, dejê kurdan zî xemê înan nêbi. Labelê key ke 1984 de hêzo çekin vejîya meydan, key ke dej temamê welatîyanê Tirkîya ra barbi, tirkî bi kurdan hesîyayî û demêk ra pey, reyna bi nîyeto xirab, seba ke ziwan û kultirê kurdan bifetesnê, sey yew metodê neweyî cumleyê “tirkbîyayîş yew şemsîyaya” ard ziwan. Labelê ewro ma eşkenê vajin kurdan bi derfetanê xo, nê davîst serranê peyênan de ziwanê xo resnayo merhaleyêka neweye. Nika ra pey çew nêeşkeno bi şemsîyan, kepiran û çadiran vernîya kurdan bigêro.
Kurdan “ Tirkê koyî” hesab kerdin
1918 de Abdullah Cevdet kovarê Jînî de nuşteyê xo yo ke bi sernameyê “Kurdî Hewn de Nîyê” Nuşto de winî vano: Se serrî verê cû roşinvîrê kurdan Abdullah Cewdetî fehm kerdo ke seserra 20. de seba viraştiş û averşîyayîşê neteweyêk ganî xebatêka daîmî bêro kerdiş û ey bixo 1918 de, seranê peyinan yê dewleta osmanîyan de, kurdî îqaz kerdê. Labelê tirkan, bi keda kurdan dewletêka neteweyî rona û bi hawayo ecêb kurdî “tirkê koyî” hesibnayî. Eke ray-rayan kurdan sereyê xo hewana zî kulmika asinin ya dewleta tirkan ser sereyê înan ra kêmî nêbîya.
Ewro kurdî resayê merhaleyêka mûhîm. Di serrî yo seba bêvengkerdişê çekan munaqeşeyî virazênê. Labelê Vatiş û polîtîqaya hukmatî heşê kurdan de gumanan peyda kenê. Se beno wa bibo ganî ma xoserîya demokratîk ra hêvîya xo nêbirnin.
Bi mucadeleyo çekin polîtîqayê çinî hesibnayîş û çinî kerdişî ortera wedarênê, labelê netewe bîyayîş encax bi xebata ziwan û kultirî temam beno. Evdirehman Rehmî Hekarî se serrî verê cû vato, wextê pêrodayîşê topan qedîyayo, ewro wextê pêrodayîşê qeleman o.4 Wexto ke ez seserra 20. ana çimanê xo ver belkî Evdirehman Rehmî Hekarî nê vateyê xo biney rew vato, labelê no vate, vateyo peyîn o. Eke ma heta ewro yew xebityayê se, ganî nikara pey ma des bixebitin.
Binê şemsîyaya tirkbîyayîşî de virazîyayê
TIRKÎYA DE her tim netewe, neteweyî, nijadperestî ser o munaqeşeyî bîyê û benê. Tirkê nijadperestî (ê bînî zî zaf cîya nêfikirîyenê) vanê ma tirkbîyayîşî sey yew şamsîya vînenî. Gorêyê înan ra tirkbîyayîş dermanê yewitî yo û ganî ma heme binê na şemsîya de cayê xo bigêrin. Labelê ma kurdî zanê ke binê na şemsîya de 90 serrî yo qetliamî virazîyenî. Herbê Şêx Seîdî ra pey, qetliamê ke serranê 1925-1927 de virazîyayê, serewedartişê Agirî, qetliamê Dêrsimî û zilmê ke nê serranê peyênan de bîyê pêro binê şemsîyaya tirkbîyayîşî de virazîyayê. Hende zilm binê na şemsîya de biyo ke şemsîya êdî bîya seradî, dalpey kena.