Seba jû mîlet xezîneyo tewr erja helbet welatê ci yo. Welat keye, hard û halûnê jû mîletî yo. Mîletê bê welat zey bêwayîr û bêkesî yê. Mîletê ke bêwar û bêwelatîyê nêşkenê xo çinbîyayîşî ra bixelesnê. Welat bingeyê kamî, kultur, ziwan û vîrî yo. Goreyê rîwayetan Hz. Elî vato; ‘Dişmenê xo ke hemverê şexsê şima de xirabî kerdê efû bikerê, la kesê ke hemverê welat û mîletê şima de xirabî kerde, qetî efû mekerê. Heskerdiş û hesretê welatî tewr vêşêr zî Kurdan eleqedar keno. Çike zey mîlet û welat, cografyaya ma, seserran o bin îşgalekê xorî de yo û gonîya bi mîlyonan kurdan rijîya ser hardê zerdînî.  

Welatê ma; bi dewlemendîya binerd û sererdî zey xezîneyê Rojhelato Mîyanên o. Seba nayî kolonyalîstê ke tarîx ra na het hewl day ke Kurdistan talan bikerê, qirkerdişê tebîet, asîmîlasyonê kulturî ra pîya, waştî bi polîtîkayanê koçkerdişî Kurdistan veng/tol bikerê, bêkes û bêwayîr biternê. 


Verê Royî de dewêka şîrin

Welat, dew û warê jew kesî, seba ci zey cayê tewr rindek yê dinya yê. Seba mi zî wina bi. Mi va qey dinya çormeyê dewa ma de açaryeno. Raştîya xo de ez bêheq zî nêbîya. Dewa ma zey cenetêko nimite bî. Her roj ma çimê xo bi awa Royî akerdî. Vernîya dewa ma ra Royê Feratî ravêrîyeno, çehar çormeyê ci de koyê berzî estê. Bi sebebê Royî û tebîetê xo, zaf eleqeyê turîstan ant. Wextê wesarî de, demo ke dar û çîçegî jîl dayî, vaşî vejîyayî ser erdî û her ca bi keske, kes mest bi. Resyayîşê dewa ma zaf zehmet bi, la rixmê nayî meymanê ma hêç kêmî nêbîye. Mi bi saya qiseyanê meymananê ma fehm kerd ke dinya de tenya ma dimilî (kirmancî) çin î, zewbînî zî xêlê mîletî û ziwanî estê. Çike him dewê çormeyê ma û him zî giranîya qezaya ma bi dimilî qisey kerdî. Dewa ma de ne camî, ne keyeyê cem, ne manastir, ne zî kilîse estbi. Herkesî îbadetê xo keyeyê xo de kerd. Dewijanê ma debara xo bi citkarî û warîkerdişê heywanan kerdî. Muxtacê kesî nêbî. Eleqeyê xo bi dewlet ra zî çinêbî. Kes şeno vajo ke herêmo ke nîme xoser bi. Dewa ma ke heta serranê 1990’î qelebalix bî, 1995î ra tepîya endî her çî vûrnîya. 


Semsûr de dimilî

Dewa ma ra pîya, nameyê xêlê dewanê qezaya ma bi Ermenkî yo. Dewa ma girêdayê qezaya Semsûr Aldûş a. Bi tirkî zey Gerger yeno silasnayîş.  Aldûş 9 qezayanê Semsûrî ra tenya jew o ke, bi dimilî (kirmanckî) qisey keno yo. Bado ke Semsûr 1954 de resya statuyê sûk, Aldûş zî bi qeza. Semsûr bi xo zî him hetê tarîxî, him zî hetê cografîk ra herêmêko zaf stratejîk o. Kişta Vakûr ra bi Meletî, Vakûrrojhelat ra bi Amed, Rojhelat û Başûr ra bi Riha, Başûrrojawa ra bi Dîlok û Rojawa ra bi Mereşî ra cîran (imbiryan) o. Şaristanîye Hîtît ra heta Mîtanî, Asûr ra heta Persan, Împaratorîyê Roma ra heta Bîzansan, Emewîyan ra heta Qiralîyetê Komagene, Semsûr her tim zey merkez ameyo weçînitiş. Nika zî sûk de xêlê mendişê nê împaratorî û qiralîyetan estê. Koyê Nemrûd zî nê cayanê tarîxî ra jewêr o. Berzîya Koyê Nemrûdî ke hetê Qiral Antîochos ra virazîyayo, goreyê sewîyeyê dengizî 2206 metre berzêr o. Her serr bi des hezaran kesî teber û zereyê welatî ra şinê zîyaretê koyî û akewtişê rojî temaşe kenê. Koyê Newrûd ke zey Harîkayê 8. yê Dinya yeno qebûlkerdiş, Lîsteyê Mîrasê Kulturî yê UNESCO de ca gêno. La rixmê nayî zî nîno pawitiş, roj bi roj welişyeno, beno virt û vîran. Mesafeyê mavêna Koyê Nemrûd û qezaya ma Aldûş tenya 35 kîlometre yo.


Tarîxê Aldûş heta Hîtîtan şino

Aldûş cayêko kemerin o û nufûsa xo nezdîyê 3000î ya. Tarîxê xo heta Hîtîtan şino. Aldûş o ke Vakûrrojhelatê Semsûrî de yo, hîrayîya ci 702 Kîlometre yo. Aldûş kişta Vakûr de, bi qezaya Meletî Şîro (Poturge), kişta Rojhelatî de bi qezayê Amed Çunguş û Çermûg û qezaya Riha Sêwereg, kişta başûr de bi Kolik, kişta rojawanî de zî bi Sincix ra bi sînor o. Noqteya tewr berzêr yê qeza bi 2250 metre Koyê Kimil o. 

Aldûş de zî kes şeno xêlê mendişê tarîxî bivîno. Nînan ra tayê ci zî manastir, qele û mixareyê tarîxî yê. Goreyê tayî çimeyan Qiralê Selevkosan Arsemesî verîya mîladî seserra 6. de, ser Royê Feratî de bi nameyê Arsemîa ya cêrîn jû sûk înşa kerd. Na sûk hona zî bi nameyê Qeleya Aldûşî esta. Wextê Qiralîyeta Komagene de Arsemîa ya cêrîn zey sûka zimistanî amê xebetnayîş. 5 kîlometre dûrê qeza de zî mixareyê Mûrfan ca gênê. Alduşijî debara xo bi citkarî, marangozî, westatîya esing û heywancitî kenê. 

Aldûş de bi seserran dimilî, kurmancî, Ermenî, Suryanî pîya cuwîyayî. Wayîrê tewr kehan yê nê mintiqayan kam o ez nêzana. La nameyê xêlê dewan bi Ermenkî yo. Nînan ra tayî ci; Venk, Vankuk, Kilik, Hunî, Hilêm, Gudayîk, Gonan, Temsîyas o. Tenya istanika dewa Venk raştîyan dana fehmkerdiş. Venk (bi tirkî Eskîkent) bi ermenkî yeno maneya Manastiro Gird. Heta seserra 18. na dew de bi seyan keyeyê Ermenîyan estbi. Wextê şerê Osmanîyan û Rusan de serra 1878 de Venk de qirkerdişekê gird virazîya. Xêlê Ermenî amey qirkerdiş.  Wextê Qirkerdişê 1915î de zî pêrokîn Ermenî û Suryanîyê ke na dewe de ciwîyayî, meydanê dew de are kerdî, dewa Temsîyas ra ravêrnay û berdî eştî Royê Feratî. 

Hona zî çormeyê dewa Venk de dêsê Manastirê bi nameyê Barsaûm û Mûrfanî estê. 


Qirkerdişo Spî 

Semsûr û Aldûş raştê zext û hêrîşanê dewlet yê zey cayanê Botan, Serhed, Dêrsim, Mereş û Amed nêamey. Dewlet Semsûr û qezayanê ci de vêşêr polîtîkayanê asîmîlasyonî, Tirkbîyayîşî, yanî Qirkerdişo Spî da ramiten. Verîya ke ceyran, aw û rayan bîyro, mektebî înşa kerd û destpa asîmîlekerdişê qeçekan (doman) kerd. Hona zî bi desan dewanê Aldûşî de ray û aw çin a. Herzewbîn wexto ke jew camêrd nêwaşt şiro eskerey, hikûmet bi seyan eskeran rişt ser dewe, zilm û zext ferz kerd. Fina serranê 1990î ra dima, qoricitîyê dew zî day destpakerdiş. Dewlet bi zanabîyayîş xîzmetê binawanî nêbena sûkanê Kurdistan ke şarî muxtacê xo bikero û bi nayî terbîye bikero. Aldûş zî yew cayo ke dewlet îdeolojîya ‘Tek al, tek welat, tek dewlet’ ferz kerdo yo. Serranê 1990’î ra dima Aldûş ra vera metropolanê Tirkîya xêlê koçî bî. No koçkerdiş hona zî rameno. Nufûsa Aldûşî goreyê serra 2007’î 5 hezar kêmî bîya. Çike şarî şert û mercê gureyayîşî nêdî. La sebeban ra yewe zî viraştişê Bendawê Ataturk’î yo. No bendawî pêrokîn Tirkîya kerd dewlemend, la şarê herêm kerd mexdûr û perîşan.  


Bendawî şarî kerd mexdûr  

Rojhelat û başûrê Aldûşî de, gola Bendawê Ataturkî ya ke ser Royê Feratî ser o virazîya, ca gêna. Dewlet ser Royê Feratî de, çarçoveyê Projeyê GAP’î de‚ Bendawê Ataturk’î înşa kerd. Viraştişê bendawî 1983 de destpa kerd û 1994 de qedîya. 

Bi sebebê bendawo ke bi meqsedê enerjî û awdayîşî virazîya, bi desan dewî, mezelî, hêgayî û erdî bin awe de mendî. Nînan ra pîya vîrê (bellek) tarîxî û civakî zî bin aw de verday. Erdê kişta cêr yê dewa ma zî bin awe de mendî. Rayê ke qeçekîya (domanî) mi ravêrd, darê waştişî (dilek) ke ma bi layî waştişê xo girêday, kendalê qulîn ke ma mîyanê ci de mirîçikî tepiştî, darê tûyêrî, sayêrî, sêzêrî, vamêrî, teyêrî pêrokînî bin awe de mendî. Royê Feratî roj bi roj tayêna bîbi berz. Ro winî bi berz ke, ame ver şêmigê dewa ma û keyeyê ma. Nika hîrê çormeyê dewa ma bi awa Royî girotîyaye yo. Dewijan jû bi jû keyeyê xo bar kerd û şî. 

Înşakerdiş ra na het, Bendawê Ataturkî ra 144 mîlyar KWh enerjî amê girewten. No keno 15 mîlyar dolare. Se ra 20 enerjîye pêrokîn yê Tirkîya Bendawe Ataturk’î ra yeno girewtiş. No bendaw, bendawe tewr girdêr yê Tirkîya yo. La çi heyf ke, no bendawo ke pêrokîn Tirkîya dewlemend keno, cayo ke ravêreno de bîyo sebebê feqîrtî û mexdûrîye welatijan. 

La bi mexdûrîyetî ciwîyayîş nêbeno. Kes çiqes ke mexdûr û bêquwet bo, nêkewo pey heqanê xo, hendayî raştê nêheqîyan û zorvajîyan yeno. Nayî ra ganî ma wayîrê erdê xo, welatê xo, kulturê xo, ziwanê xo, dewa xo û heqanê xo bivejyê. Çike eke nê nêbê, ma zî nêşkenê estbîyayîşê xo biramnê û nêşkenê vinîbîyayîşa ra bireynê.