Sûkanê Kurdistanî de heta nika seba awdayîşî û enerjî nezdîyê 50 awbendî amey viraştiş. Serranê peynî de seba viraştişê 30 awbendanê newî zî bingeh yeno eştiş. Herzewbîn bi seyan Santralê Hîdroelektrîkî (HES) yenê ronayîş.
Xisûsî herêmanê zey Dersim, Çewlig, Şirnex, Colemêrg, Êlih, Mêrdîn û Amed ke çimeyê tewr dewlenend ê de awbendî virazîyenê. Rixmê reaksîyon û nerazîbîyayîşanê welatijan û çormepawitoxan zî ronayîşê awbend û HES’an rameno. Awbendê ke Kurdistan de yenê viraştiş, hem xoza kenê wêran û hem zî xeylê hawayê nebat û ganîyan bi xo ra kişenê. Serranê 1990'î de dewî amey veşnayîş û tolkerdiş. Nika zî hurendîya veşnayîşî de awbendî yenê jêdekerden û dewî yenê tolkerden. Rîwalê awbendan reyna koçkerdiş dest pêkerd û xeylê dewî bin awe de manenê.
Xisûsî Dersim de wazenê bi viraştişê 27 awbendê ser newale Pilemorî, Mûnzûr û Ava Perî, Dersim açarnê girave. Par Dersim de rîwalê viraştişê 6 awbendan, vewr zaf nêvarîya û tayî çimeyê awe bî wişk. Endama Meclîsa ‘Wa Mûnzûr azad pêl bido' Meral Uç derheqê HES û awbendê ke herêm de yenê viraştiş de ANF rê qisey kerd.
‘Cayê HES û awbendan Dersim…’
Meral Uç hayr ant waştişê viraştişê 27 projeyê HES û awbendê newî ser û wina dewam kerd: “Merkezê Dersim de nika planê 5 awbendan esto. Merkezê sûk de Awbendê Uzunçayir, qezaya Pilur de zî Mercan HES, Awbendê Tatar û HES, Awbendê Seyrantepe, Awbendê Pembelîk û HES ameyê plankerdiş. Herzewbîn 3 HES û awbendê bînî zî ser sînorê Dersim û sûkanê cîran de yenê viraştiş. Ser raya Dersim û Xarpêtê de zî Dînar HES yeno viraştiş. Nika zî wazenê Parka Milî ya Mûnzûrî de Awbendê Konaktepe virazê. Reyna bi Konaktepe ra girêdaye projeyê 5 awbendanê bînî zî estê. Sermîyanan HES-1, HES-2 û HES-3 zî îmarî ra akerdî û ser nayî xebatê xo yê fermî danê ramiten.”
‘Awbend û HESî xoza wêran kenê’
Endama Meclîsa ‘Wa Mûnzûr azad pêl bido' Meral Uç vist vîrî ke Dersim de nezdîyê 1600 nebatê (vaş) endamîk resenê. Uç ard ziwan ke wexto ke nê awbendî û HESî biqedîyê, do nebat û ganîyê herêm zî vinî bibê û wina va: “Tenya xoza û nebatî nê, bi temamî qadê weşîye yenê wêrankerdiş. Pêro şiklê mudaxeleyê ser xoza, qetilkerdişê xoza yo.”
8 dewî bin awe de manenê
Uç ard ziwan ke bi qedînayîşê nê HES û awbendan ra, do xeylê dewê herem zî bin awe de bimanê û nê detayan da: “Eke Awbendê Konaktepe biqedîyo do xozaya bi heybet, Dara Kuş û Ilgîn nêmano. Çi heyf ke na xozaya bedew do bin awe de bimano. Qezaya Pilur de nezdîye 35 km û nîmeyê Pilur, 7-8 dewan ra pîya do bin awe de bimano. Zewbîn zî bi temambîyayîşê HES-1 û HES-2 ra zî cayekê nezdîyê 127 km do bin awe de bimano. Nînan ra pîya herêm de cayê weşî, cayê turîstîk, birr û xeylê dewî bin awe de manenê.”
Mûnzûr muqeddes o
Uç hayr ant ser HES û awbendê ke ser Çemê Mûnzûrî de virazîyenê ser zî û wina dewam kerd: “Rîwalê HES û awbendê ke ser Çemê Mûnzûrî virazîyenê, her ke şino herikyayîşê çemî kêm beno. Hinî destê xo ser Mûnzûrî ra biancê, veradê ke Mûnzûr şiklekê azad biheriko, pêl bido. Çemê Mûnzûr îtîqatê Raa Heqî de wayîrê cayekê muhîm û taybet o. Awa Çemê Mûnzûrî xeylê serd a û masî mîyan de ciwîyenê. Nê masey zî îtîqatê elewîtî de muqeddes ê. Wextê hakkerdişê nê masîyan de, rîwalê HES û awbendan pêrokîn hakî benê vinî.”
OMER ÎKE/DERSIM