• Xaçek'in hikâyesi, zorunlu göçün insan hayatında açtığı yaraların ve doğduğu topraklara duyulan özlemin de hikâyesidir.

ÖMER TORLAK

Amed'in Pîran (Dicle) ilçesine bağlı Xaçek; doğası, tarihi, kültürel kimliği ve siyasal geçmişiyle Kürt halkının hafızasında yer edinmiş onurlu bir yerdir. Dicle Nehri'nin sesinin yanı başında, dağların ve vadilerin kucakladığı bu topraklar, insanla doğanın binlerce yıllık birlikteliğine tanıktır. Xaçek'i anlamak için tarihine ve taşıdığı toplumsal hafızaya bakmak gerekir.

 Gerilla hareketinin bölgede varlık gösterdiği tarihsel süreçte Xaçek, gerillanın nefes aldığı, mevzisi olarak anılan ve özgürlük mücadelesinin izlerini taşıyan bir köydür. Xaçek'in dağları ve vadileri, gerillanın meskeniydi. Bu nedenle köyün kahramanlarını anmak, onların yaşamlarını ve dönemin tarihsel koşullarını hatırlamak, bir halkın kendi geçmişine sahip çıkmasının parçasıdır. Gerilla mücadelesinin tarihini değerlendirirken kimlik, dil, kültür, toplumsal eşitlik ve özgürlük taleplerini de göz önünde bulundurmak gerekir.

1990'lı yıllar, Kürdistan coğrafyasında ağır çatışmaların, güvenlik politikalarının ve zorunlu göçlerin yaşandığı bir dönemdi. 1993, Xaçek'in boşaltılmasıyla anılan önemli bir tarihsel kırılma noktasıdır. Köy sakinleri evlerinden, tarlalarından, hayvanlarından ve kuşaklar boyunca sürdürdükleri yaşamlarından uzaklaşmak zorunda kaldı. Bir zamanlar çocuk seslerinin, komşuluk ilişkilerinin ve üretimin yankılandığı köy, sessizliğe büründü. Bu göç, yalnızca insanların yaşadıkları yerleri terk etmesi değildi. Ailelerin parçalanması, toplumsal bağların zayıflaması ve kültürel yaşamın kendi doğal ortamından kopması anlamına geliyordu. Xaçek'in hikayesi, zorunlu göçün insan hayatında açtığı yaraların ve doğduğu topraklara duyulan özlemin de hikâyesidir.

Xaçek'in devletçe verilen adı Taşağıl'dır. Bir yerleşimin adı, yalnızca haritadaki bir ifade değildir; dilin, kültürün ve geçmişin taşıyıcısıdır. Xaçek ismini yaşatmak, bu coğrafyanın Kürtçe kültürel mirasına ve kuşaktan kuşağa aktarılan belleğine sahip çıkmaktır.

Xaçek'in tarihini özel kılan bir diğer unsur ise Dicle Nehri'yle kurduğu doğal ve kültürel bağdır. Nehrin akışı, dağların görkemi, vadilerin yeşilliği ve bölgenin doğal yaşamı bu coğrafyanın ayrılmaz parçalarıdır. Dicle; yaşamın, üretimin ve geçmişten bugüne taşınan ortak belleğin simgesidir. Dicle'nin suyunu korumak, vadilerin doğal dengesini gözetmek, bitki örtüsünü ve canlı yaşamını savunmak gelecek kuşaklara karşı tarihsel bir sorumluluktur. 

Xaçek'in geleceği, geçmişiyle yüzleşen, insan onurunu esas alan ve doğayla barışık bir yaşam anlayışıyla yeniden kurulmalıdır. Köy sakinlerinin tanıklıkları kayıt altına alınmalı, geri dönüş ve mülkiyet hakları güvence altına alınmalı, geçmişte yaşanan mağduriyetler adalet temelinde ele alınmalıdır. Gerçek barış, insanların kendi topraklarında güven ve eşitlik içinde yaşayabildiği, dillerini ve kültürlerini özgürce yaşatabildiği bir gelecekle mümkündür. Xaçek'i yaşatmak, yalnızca terk edilmiş evleri hatırlamak değildir; tarihine, kahramanlarına, diline, doğasına ve insanlarına sahip çıkmaktır. Bir halkın hafızası, yaşadığı coğrafyanın taşında, toprağında, suyunda ve anlatılan hikayelerinde yaşamaya devam eder.

Xaçek'ten ayrılmak zorunda kalan insanların yüreğinde, köyün yolları, evleri ve çocukluk anıları canlılığını koruyor.