Goreyê zanistan, raya sifteyin rahîbêy Sumeran semedo ke bezîrganîya xo avera bibêrêy ra dînê xo zey amûreke ameyişê pereyan karnayê ke zêd kar bikerêy. Bi no têgeyrayişê înan bazarê tirampaya dayiş û girotişî, hureynîya xo pereyan ra ternayo.
Roja ma de zî dînê zafêreya merdiman, bîyo pere. Hinî bîyo bawerîya xo bi pereyan anêy la bi Mezgêfezayî yanê bi Homayî nîyanêy. No hawa çewtî zafêreya merdimêy dinyayijan de, ne ehlaq veradayo ne zî vîjdan. Tarîxa dinyayî ra heta na gamî bêehlaqîya herî gird dîndarêy ke vanêy, ‘ma dîndar êy’ kerdêy û kenêy. Yanê mase sereyî ra boy dayo û civatîy zî bi halê boykewte cuyenêy.
Hinî bîyo kultirê tecawiz û tacîzî de, dîndarîy sereyî oncenêy. Neferêy bînîy zî vanêy; ‘o keno çira ez nêkena’ û bi no hawayî, zafêreya koman û neteweyan kerdêy; bêehlaq, bêbext, tecawizkar, bêkultir, yoz, barbar, bêwijdan û tersonek. Halê dinyayijan her ke şino xirabêr beno.
Xoserî de dîn û mezhebîy
Heta na gamî çiçî ameyo sereyê dînyayijan, problemêy ke dînan ra vejyayo û kapîtalîzm nînan goreyê xo teşe kerdo ra vejyayê. Nîmeyê nufisê dînyayijêy dinyayî, bi hawayê çimgirote bawerê dîno ke kom an zî neteweya ci bawer kerdo û kenêy. Hintayê zî bes nîyo, zereyê dînan de semedo ke yewbîyayişê merdiman parçe bikerêy zî kapîtalîzmî mezheban veto. No polîtîka kapîtalîzmî ya, perçe bike, bike bin kontrola xo û hewsarê koman, şaran û neteweyan destê xo de tepêşi goreyê xo înan biki dîndareke lîberal û bêwijdan… Yanê kesan bi tersnayişê dînî wazenêy ke bioncêy rayîro xirab ser.
Çîyeke balkêş zî zafêreya vejyayişê dînan de heta ney gamî mêrdeyan dîn vetê yo. Cenîyeke serkêşeya dîneke kerdo min nêwendo û pey nêhesyaya! Qay Homa (maya merdiman) hintayê bêedelet o ke cenîye nêvîneno? Wexta cigeyrayişê keso ke dîn veto bêro kerdişî, ya o kes zaf dewlemend o, ya qiseya ci civatî de pere keno, ya serekê komeke yo an zî qetilkar û zilmkarekî bi zorî dîn dano qebûlkerdiş o. Keso ke verkêşeya bawerîya xo vila keno zî bi giranî dînê xo resneno Mezgêfezayî û bi nameyê Homayî merdiman keno bin tesîra bawerîya xo û bezîrganî an zî komî rayîra beno… Verkêş mireno pey ra tikey zengînêy bînîy vejyenêy meydan û wazenêy xenîmeta ke dînî ra yeno, destê xo de tepêşo ra, şereke giran mîyan de yo.
Nimûneyeke kilmek ma biderêy se, Ewropa de dewra Ronesans û Reforman de rewşa terteleyê şar û rahîban de vejya. No tertele de rol û mîsyonê rahîban û dadgehêy înan yê cezakerdişî… Kişta bînî de rewşa ereban de dewra xelîfeyan ke semedê bezîrganîya xo avera bibêrêy ra şero ke mendiş û merdişî day… Semedê no hawayî zî bezîrgan beno çîmsîya û dest bi qetilkerdişêy merdiman û xozayî, dest bi helînayişê ziwan û kultira neteweyan, dest bi bêehlaqkerdişê kesan û neteweyan, bi medya xorotoxî zûrêy xo zey raşto dano şaran, nêy bes nîyê bin banê dînî de tecawiz û tacîzêy ke benêy ra ceza nêdanêy û bi no hawayî civatekî xirabe, nêweş, bêsere, aciz, talankerde û madeyê tiryakî şimenêy vetêy meydan û hewna zî wazenêy bivejê meydanî…
Rayîrê Mezgêfezayî yew o
Semedo ke merdimîy her tim aramî wazenêy ra zey ke xo mecbûr vînenêy girêdayê dînekî, terîqetekî û mezhebeke... Halbûkî no çî zaf şaş o. Lazim o xo girêdayê Mezgêfezayî bikerêy û bawerê ey bikerêy. Çîyê ke tarîxî ra heta ney gamî vejyayo meydan dînîy estbîyayişê Xoserîya Cuyokraştîya merdiman bi dîndaran ameyê leyayiş. Merdiman koma ci, neteweya ci ra visnayê ontêy dîno ke kesan semedê bezîrganeya xo amede kerdo. Dîndaran nêdayê pey Mezgêfezayî dayê pey pereyan û xo ra homayeke newe ke nameyê ci ‘Pere’ yo vînayê û ey lornenêy.
No mijarî de çend nimûneyan bi kilmek biderî. Şêxêy ereban semedê petrolo ke bîyanijîy vejenêy zengîn bîyê. Zafêreya şêxan bi cenîyeke bîyanij ya dînê înan ra nîyo ra zewijyaye yê û flortêy ke kenêy kişteke de maneno… Şêxîy semedê werdeke biwerî nişenêy teyareya xo ya xoser û bi hezaran km dûrî û geyrenêy şandin zî şinê hetê xatûneke de dilê jûbînan nerm kenêy… Kişta bînî de wexta ke xîtabê şaran kenêy qala feqîrîya dînan de ameyo cuyayişî kenêy, bi cenet û canimî ters vila kenêy û şaro ke dilî ra bawerê dînan kenêy xapînenêy.
Hetê bînî de zafêreya mislimanêy ke Afrîkayî de estêy veyşaneyî ra mirenêy, qay şêxîy înan nêvînenêy? Dewletêy zey Iraq, Tirkîya, Îran, Suîdî, Misir, Pakistan, Hîndistan yanê bi giranî vaşûrê Asyayî heme bi dîndareyî yenêy rayîraberdişî la eleqa înan û dînî qet çîno... No hawayî ra her tim nêy cayan de şer kemî nêbîyo û her tim dewletêy kapîtalîst radîkalêy dîndaran vera jûbînan danêy û bezîrganeya xo ya çekan geş û weş kenêy…
Kişteke de mislimanîy mizgeftan, xirîstîyan deran, musevîyî sînegogan û dînêy bînîy zî semedo ke hewna zaf endamêy dînê xo arêbiderêy ra, bi saya medya xorotox, bi saya pereyê xo semedo ke perwerdeyê dersa tersayişî û xapînayişî biderêy û dînê xo vila bikerêy ra xebatan mîyan de yê. Esasî de zafêreya dînan de ber vejyeno Mezgêfezayî. Madem kî berîy vejyenêy berê Homayî eke aqilê kesî bibo se gereke bivajo; ‘dîn min ra lazim nîyo Mezgêfezayî yanê Homa lazim o…’
Dîn, pere û mezhebîy
Keso ke bê cigêrayîş bawerê dîneke bikero bawerê Homayî nêkeno. Bawerê keso ke ey dînî ey ser de ferz keno, keno. No tewr dîndarî zî esasê bezîrganî ser de ronîyayo û zaf nakokîyan xo de ano. Beno ke tikey dînîy sifte xîtabê kesan bikero la pey ra ageyrayo xizmeta pereyan… Tikêy dewlemendîy semedo ke eynî dînî de dewlemendê bînî nêonceno ra mezhebeke xo ra ronayo.
Goreyê fetwaya înan zî tikey bedilyayişan dîn nezdî xo kerdêy… Kişta bînî de no zî bes nîyo, bin banê mezheban de terîqatan viraştêy û enerjîya şaran heta çilka peynî wazenêy bileyê û kesan bikerêy bin bandora xo.
Lazim o heme kesêy dinyayijîy semedo ke şer o ke kapîtalîzm bi înan dano kaykerdişî bizanêy bivînêy biderêy şinasnayişî. Lazim o her dînyayij bizano rayîreke esto û o zî rayîra Mezgêfezayî de paradîgmayê pawiyayişê merdimatî yê.
Merdimîy û zindîyê ke wazenêy aramîya feza de bicûyê zî estêy. Nêy kesîy her çiqas bin tesîra kapîtalîzmî de mendibê se zî wazenêy ke dengeya ekolojîya xozayî û fezayî bipawêy. Wazenêy ke her mintiqa bi otantîkeya xo weyekerdişê dormeyê xo bikero ke Xoserîya Cuyokraştîk payan ser de bivindero. Wazenêy dînan ra nê, Mezgêfezayî ra îteat bikerêy. Wazenêy her nefero ke pey dînan de ramenêy semedo ke paradîgmayê merdimatî û fezayî avera bişêrêy ra xebatan bikerêy ke dînan ra xo rizgar bikerêy û xo nezdîyê Mezgêfezayî bikerêy û xebatan semedê aştî û biratîya heme çîyan biramêy.
Ferqa Ewropa û Asyayî
Rewşa Asyayî ra bigerêy heta Mezopotamyayî şarîy û neteweyîy şereke giran mîyan de cuyenêy. Lazim o no şer biqedîyo. Kişta bînî de ma ewnîyenêy Ewropa an zî parzemîneke bînî de şerêy ke esasêy ci dîn o çin o. No hawa bawerîya dînan bezîrganîya ewropayijan û amerîkayijan geş û weş bikero riwen saweno nanê înan la nanê merdimêy asyayijan destê înan ra genêy û wenêy…
Lazim o heme kes, kom, netewe û xebatkarêy Asyayî de cuyenêy bin baneke de kom bibêy ke bêdîn cuyayiş senî beno bandorê şaran bikerêy. Senî ke Ewropa û Amerîka de şerêy ke dînan ra vejyenêy çîn o, lazim o ke Asyayî de zî eynî hawa bibo…
Pekî çira mintiqa Asya û Mezopotamyayî de şer esto? Ma şikyenêy bivajêy ke asyayijîy û mezopotamyayijîy heme zaf girêdayê bawerîya xo yê. Tersan ra girêdayiş esto. Kişta bînî de xebatêy kapîtalîzmî yê qirkerdişê şaran bikerêy û înan bi her hawayî kultir û ziwanê înan ra bêtesîr bikerêy û girêdayê dîno ke mintaqa kapîtalîstî tedero ra bikerêy endam esto.
Tesîra dînan ra çare!
Ma ewnîyenêy ke neteweya kurdan de bandorê parçekerdişî zaf tesîr kerdo. Kurdan mîyan de dersa alfabeya ereban yeno dayiş. Kişta bînî de zafêreya kurdan û kesêy ke alfabeya erebkî vînenêy hayûbaya înan alfabeya kurdî ra çîn o û nêzanêy. Lazim o heme neferêy neteweyan û yê kurdan bê tarîxê xo, bê ziwanê xo, bê kultirê xo zewnbî tarîx û tarîxê ereban, tirkan, farisan û zwb. medero domanêy xo ver û înan banderê çîyê bîyanijan mekero.
Ma kurdîy her çiqas tesîra dînan, mezheban û terîqetan ra bivejyê se ma hintayê nezîyê Xoserîya Cuyokraştîya xo, dormeyê xo, xozaya xo û fezayî benêy. Çimkî ma vînenêy zafêreya îxtîyarêy ma ke girêdayê mislimanteyî yê û tarîxa îslamîyetî zey nan û aw ezber kerdêy û wazenêy ke doman û tornanêy înan zî bimûsêy. No hawa çewtîya herî gird o… Nimûneyan tarîxa kurdan ra nê ya ereban ra danêy. Lazim o no hawa holî ra werdaryo. Çimkî Xoserîya Cuyokraştî de xobîyayiş esto, keseke bîn bîyayiş çîn o. Her neferê neteweyeke xoser, lazim o semedê domanêy înan banderê tarîxa ma û pîyê înan bibêy ra xebat bikero. Bin banê dînan de tarîxê ey dînî vatiş, koka neteweyî ra zaf zirar o.