Hubertîne Auclert; heqê raydayişî zî tede, mafê cenîyan û têkoşîna azadîyî de têkoşîndayoxêke sifte û xo ‘femînîst’ a sifte a Fransayî da qebûlkerdiş. 10 nîsan 1848’î de Auvergna Fransa de Allîer de malbata ke halê orteyin 7 domanan ra ya 5’in a. Pîyê ay 1848’î de îlankerdişê Komara 2’yin de Tilly î de şaredartî kerd o la serra 1852 de bi amayişê îqtîdara darbekar ya Louîs-Napolêon Bonaparte de girweyê xo vinî kerdo û citkareke verbê xebatêy împaratorî de têkoşîn dayê bi.

9 serreya ay de dêreke Romen Katolîk de Hubertîne Auclert esasê zanayişê dinî ra perwerde girota. 13 serreya xo de pîyê xo vinî kerda. Bi bandora perwerdehîya dînî biryar da ke biba rahîbe la bi kişta rahîbêy Saînt Vîncet De Paul ra ay nêgirotîy rahîbetî. Serra 1864 de 16 serreya xo de şîya hetê datê xo ke maya ay zî hetê înan bi. Maya ay serra 1866 de cuyayişê xo qedîna ra pey bi kekê xo de şîya manasti ra Montluçonî de bi ca bîya. Semedo ke karektera ay zêd azadîbîyişî estbi ra rahîbeyan rayeke bîn ay dêrî ra qewirnay. Auclert no kerdişêy hovane zey neheqî vînaya û kewta vîr û vînayişê verbê dînî û hîsêy verbê dînî ay de peyda bîyê.

Verbê şîdeta mêrdeyan himakî welidyayişê xo ra naşt vinderta û asta îsyankareyî de têkoşîna xo daya. Semedê têkoşîna cenîyan avara bişêro ra erey nêmenda. Dêrî ra visyayişî ra dim, vînayişêy Marîa Derasîmes û Lêon Rîcher ke mafê cenîyan ser de vajîyayê ra bandor girota. Aktîvîstêy cenîyan ke ey demî de bîy ra bandoreke gird girota. 

Mîrasê înan ser de Hubertîne, serra 1869 de şîya Parîs û hetê wayêy xo menda. Mîyanê cenîyê verbê Komara 3 de têkoşîn dayê de ca girot a. Pey peynîbîyişê Împaratorîya lll’yin a Napolêonî de verbê Komara 3 de qanûnêy ke verbê cenîyan şîdetî pawitê de têkoşîna xo daya. Qanûnêy semedê têkoşîna cenîyan tikey nerm bîbîy rayîra têkoşîna cenîyan hewna zî akerd bi. Xebatê cenîyan de rayîra pewredehîya cenîyan û ekonomîya îna a xoser zî amebi akerdiş, veradayişê mêrdeyî zî serbest bibi. Roj bi roj çalakîyê xo gird û weş kerdêy. 

Têkoşîna verbê qanûnan Komeleya Weşkerdişê Rewşa Cenîyan de cayê xo girot. Pey ra beşdarê Komeleya Mafê Cenîyan. Ney ra pey dest bi xebatêy femînîstî kerd û bi sekreterê Rîcherî. Ey ra pey raya sifteyin bi ke ay Fransayî de xo zey aktîvîsteke femînîst mojna. Têkoşîna ay verbê kerdişêy dêran bi. Ay demî de verbê qanûnêy Fransayî bibedilyê û mafêy cenîyan hewna bizêdîyê ra vengê xo berz ked. Semedo ke cenîy bêrêy mafê xo yê weçînayişî bigerêy û eke cenîyê wekîl bibîyayê se meclîsî de bêadelatî nêşkîyayê bigeyrayê ra qîrayişê xo roj bi roj berz kerd. Serra 1876 de Komela Mafê Cenîyan rona. 1883 de Komeleya Mafê Rayeştişê Cenîyan zî rona. Çi marîfet bi se, serra 1878’î de semedo ke Kongreya Mafê Cenîyê Mînyannetewî de mafê rayeştişê cenîyan nîyame qebûlkerdişî ra heyalê ay rayke bîn şîkîyayê. Kongreya Karkerêy Navnetewî ya 3’yin a Marsîlyayî de vat: “Komarake cenîyan mahkûmê şert û mercêy xirab kena nêşkena mêrdeyan ra yewiteyî bîyara.” Peyama ke da bi zaf akerde bi. La proletarya ey demî nêşikyayê ay fam bikerdayê.


Temsîlkediş çîno bac zî çîno

Auclert her roj avera şîyê biryarêy hewna wişk girot û serra 1880 de vat: “Eke temsîlîyeta cenîyan çînêbo se bac (vergî) dayişê înan zî çîno.” Serra 1887 de bi pawitox Antonîn Lêrîer de jewijya. Baca xo nêda. La bacwaştoxîy berê ay verî ra nêşî mecbûr mend ke baca xo bidera. 13 sibat 1881 de rojnameya aşmane ya bi nameyê La Citoyenne (Welatijî) vet. Rojnameyî ra bi destê hunermend û ressaman zaf ardimêy nuştiş û resiman amey viraştiş.

Serra 1884’î de zext û zordarîyî ver de têkoşîna ke amedayiş fekîyê xo dabi. Hukûmeta Fransayî mafê vengbîyişê merdeyî ra bi qanûn kerdbi. La mafdayişî de kemanî vînabi Auclert. Ay waşt ke cenî mêrdeyî gere malê xo jûbînan de par bikerêy. Hetê nînan zî qisey ke mak bîy bi destê mêdeyan kerdbîy nêr, bibêy makî ra zî têkoşîna ziwanî zî da.

Serra 1888 de şi Cezayîrî. 4 serran oca de mend. Semedê merdişê merdeyê ay ra, ageyra Parîsî. Semedê ekonomîyî ra mecbûr mend ke weşana rojnameyî bidera vindertişî. La aktîvîsteya xo a femînîsteyî domna. 1894 de rojnameya La Libre Parole (Azadî Soz) de ca girot. Konseya Netewa Cenîyê Fransayî de ca girot, dest bi xebatêy mafê cenîyan kerd.


Parlementereyî ra zî bî namzet

Serra 1908’Î de Fransayî bi qanûn qebûl kerd ke mafê xo yê ekonomîyî bi xo rayîra biberêy. Auclert a 60 serre têkoşîna xo ra fek û dest nêverda û dewam kerd. Eynî serrî de weçînayişê semedo ke mafê cenîyan ya bêrêy weçînayişî nêday ra rinxeyê xo kerdîy. 24 nisan 1910 de semedê verbê otorîterî bivindera ra bi Marguerîte Durand hetkarî kerd û xo parlementoyî de namzet da mojnayiş. Cenîya bi nameyê Renêe Mortîer û Gabrîelle Chapuîs zî ay şopnay û namzeteya xo îlan kerdîy. La otorîteyî înan heme qebûl nêkerd.  

Serra 1914 de 65 serreya xo de cuyayişê xo vinî kerd. Heta merdişê xo têkoşîna xo ra apeya gam nêeşt. Mezelê ay Parîsî de yo. Mezelê ay ser de heykeleke nîşana têkoşîna cenîyan daya ronayê.


FÎDAN YILDIRIM