Merdimêy zana wina vanîy; demo ke merdim behsa dîrokeke manadar bikero, pirsgirêka sereke, hêza yê ya xurt mîyanê demê de senî virazya ya, çi xebatê, zereyê no demî de bandor ser ey kerdo.
14’ê Temmuze 1982’î de, dîrokek manadar, bi gonîya cangorîyan ameybi nuştiş. Ma hêza no demî, mana û vîna dîrokê, bi hetkarîya çimeyê, şîrovekerdiş û cuyayişê cangorîyê ya 14’ê Temmuze bîyarê ziwan.
Wehşeta zîndana amedî
Hîris serre verê, dîroka şarê kurd de, zîndana Amedî de rojêke muhîm dest pê kerd. Wehşeta zîndana Amedî yeno zanayiş. Verba nê wehşetî rista 14’ê Temmuze sereke yo. Seba no zî manaya xoverdayişê gird, ma ganî bizanîy. La lazim o ke ma vejîyayişê Tevgera Azadîyê û netîceya ke vecîyaybi raşte ra biewnî. Tevgera Azadîyê di ravêreyeyêke awarteyê ra vecîyaybi. No ravêreyeyê de dagirkeran, çi destê înan ameynê kerdênê. Serê seserreyê de qadê sîyasî de kurd nêbibê wayirê hêzêkê. Peynîya serehewanayişê polîtîkayê înkarkerdişê yeno zanayiş. Îradeya şar, şikyaye bi, tevgerê sîyayêke ser kurdawareyî têgerîyaynê, nêbinê verpersa rewşa êşîr û feodalê serdest, seba xo û berjewendîyê xo têgerîyaynê. Rewşêke wina de her kesî vanê kurd merd o, di no demî de Tevgera Azadîyê dest pê têkoşînê kerd. Komeke hutelek, bê derfet, bi bawerîyeke xurt şar wedarnay ser lingan. Şarê kurd, bi Tevgera Azadîyê beşdarê sîyasetê bi, têkoşîn bîr û bawerîyê, bi tena, seba şarê kurd nê, seba şarê sewbî averberdişêke newe bi. Bawerîya ti kesî bi serkewtinê înan çînêbî, la înan bi bawerîyeke gird no têkoşîn gird kerdîy.
Zey ’gêjîyê’ vînay
Zafê kesan no hewldana înan zey ‘Gêjîyê’ veyna. Dîroka şaran de finakêy; ‘Gêjîyê’ wina estîy. Bi taybet zî, hemverê komeleya ke zaf şaran ra pêk ameynê, çanda şaristanîyan, vejyayişê peyxamberan ra zî ‘Gêjîyê’ ameynê vatiş. Rêgezê azadî û rûmetîyê mîyanê komeleyî ra ameybi wedarnayiş. Zîhnîyeta şaristanîya modern, bi adetê koledarîya hezar serran komelî girewtbi bin bandora xo. Mîyanê no redestîya bêveng de, çend kes, bi sereyê xo varişt ser payan. No rewş zî ‘Gêjîyêk’ gird bi. ‘Gêjîyê’ ya ke navenda ‘Bê aqilan’ dest pê kerdbi, demek kilmî de pel dabi, ray û rêbazê înan, kesayet û exlaqê înan, mîyanê komeleyê de rûh girewt. Zîhnîyeta edetî, bi heme hêz û hembarê xo nêşkîyaynê verê înan bigirewtênê. Dîroka şaran de tevgerê ke bingeha xo şar ra gênîy û bawerîya xo vîrdozîya çanda manewî gênîy, lez yenî qebûlkerdiş û benîy hêvîya azadî zî. Nê tevgerî mîyanê şar de germîyeke gird kerdbi, kurdê feqîr, dewijê bindest wezîfeyake gird nîşan daynê. No rewş verkewtişeke newe bi, seba ke şar, newe vejîyaynê warê sîyasetî. Nê bi serê xo şoreşeke komelî bi. Dîroka kurdan de sîyaset bi destê kesê feodal û êşîrî de bi. Sîyaset gora berjewendîyê xo averberdênê, ew rewş êdî ameynê bedilyayiş. Hetanî serrê 1980’ê Tevgera Azadî ramanê vîrdozîya xo welat vila kerdbi. No rewş desthîlatdaran zaf tersnaybî. No bawerî, verîya 12 Êlule kewt zerrîyê şar.
Xoverdayîşê dîrokî
Polîtîkayê rejîmê bi pergalî bî, înan waştê ke Tevgera Azadî têk bîşêrê, vînê heme tevgeran şikiyabi. Tenya Tevgera Azadî mendbi. Eke Tevgera Azadî têk biberdê do biresaynê armanca xo. Seba famkerdişê xoverdayişê 14’ê Temmuze, no raştî zaf muhîm o. Tundîtîya gelemperî, zîndana Amedî resaybi asta wehşetî. No sero rayverêy Tevgera Azadî seyî ra 80 noca de bîy. Eke di noca de Tevgera Azadîyê têk bişînê, no polîtîka do heme welatî de biameynê şuxulnayiş. Esat Oktay vatê: “Noca de kesek nêmano, do herkes bibo tirk.” Rista dadgehan zaf muhîm biy, dadgeh derfetê xopawitişê nêdaynê û bi vîrdozî polîtîkaya partîyê înkar kerdênê. No raştî zaf manadar o.
Waştîy kesayetê girewtîyan de hêvîyê şar bişiknîy. Seba ke girewtîyê azadîyî soz dabî şar û vatbî ke: “Ma sewbî rayvistişan ra cîda yê.” Waştê no soz û biryarê bişiknîy. Bêxra nê nirxnayişan, rewşa Amedî zî zaf muhîm o. Muhîmîya ci do ma ewro ma bidîy çimê xo ver, do bêro famkerdiş. Dîrok de navendî estîy; yew navenda desthîlatdarî ya, ya bîn zî navenda xoverdayişî ya. Gelo navend bikewtênê, do dîrok seba warê serektîyan biameynê nuştiş.
Seba binkewteyan lorîn peynî, xoverodakarê zîndana Amedî waştîy destanekê binusê. Lewra kurdan êdî lorîn nêmend wariştî ser payan. Rejîm zî û Tevgera Azadî zî waştê Amedî kom bibîy. An dewlet Amedî de do têk bişînê an zî bi xoverdayişê cuyayişê azad bi serkewtênê.
Bi aşman xo vero day
Vernîya 14’ê Temmuze 1982, xoverdayişê zîndana Amedê zaf muhîm. 12 Êluleyî ra hetanê 26’ê Gulane 1981’î xoverdayişeke dijwar qewimyabi. Bi qasî heşt aşman girewtîyan xover daybî. Bêxra înan, ti hêzê cîda ser xo de nêmendbî. Peynî çalakîya rayembaz Mazlûm û Ferhatan, tunîtî û quralêy hovane zaf bibîy. Mîyanê koxuşan de bi pîya qisekerdiş qedexe kerdbî. Îtîrafkar zaf bibîy. Îşkencekaran netîceyî ra ewnîyaynê û serkewtişê xo îlan kerdîy. Înan hema zî bawerîya Tevgera Azadî fam nêkerdbî. Rejîma faşîst xo bawer kerdê û vatê ke xoverdayiş şikîya yo, kes nêmend êdî biwardo ser payan. Ya raştî eke xoverdayişîy nêdomyaynê, dîroka kurd a binkewtî do dibare bibîynê. Qehremanê 14’ê Temmuze no raştî baş dîbîy, şexsê înan de do dîrokek biameynê nuştişê. No zî karê kesayetê serkewteyî bi.
Destpêka 14’ê Temmuze rayembaz Kemal Pîr, M. Xeyrî Durmuş zanaynê ke do biresîy şehadetê. Înan zatî biryarê xo ya xoverdayişî daybîy. Zanaynê û biryara destpêkê zaf manadar bî. Kemal Pîr wina vano: “Cuyayişê ma, domyayişê bîyîşê fîzîkî qet muhîm nîyo.”
Xoverodayişê înan faşîzmî têk berd
Destpêka 14’ê Temmuze 12’ê Êlule têk berdbi. Wexto ke Kemal Pîr, rojeya merdişê aşkera keno û agêyreno zîndanî,
Esat Oktay ey ra vano ke: “Fek rojeyê ra verad.”
Kemal Pîr zî ey ra vano ke: “Ma veranêdanê û dewam kenê.” No ser hewna E.
Oktay vano ke: “Aye wext şima bimirê” û înan rê gef waneno. Kemal verpersa Oktayî wina dano: “Belê, ez do bimira la şima merdişê min senî bivacîy?” Di no çalakîyê de serkewtin ya xeta cuyayişê azad a. Kesayetê ke mend, kesayetê seba merdimê zana û ameybi xelqkerdişî bî. Di raştîya 14’ê Temmuze de, manaya felsefeya cuyayişê azad xoverdayîş o. Kemal Pîr: “Ma çika ke di rîya cuyayişê de bimirê zî, ma cuyayişê ra zaf hes kenîy.”
M. Xeyrî Durmuş zî vano ke: “Ser mezelê min deyndar binusê.” Nê vatişan, seba ma manaya cuyayişê yo. Di roja 45’in de, êdî çimê. Kemal Pîr nêveynenê û doktor vano ke: “Ti mirenî, bê fek no çalakîyê ra veradê.” nê vatişê doktorî de,
Kemal Pîr zî vano ke: “Seba min muhîm îrade û fikrê ma yî.” No vatişî sero şîrovekerdiş hewce nîyo. 14’ê Temmuze di qonaxa roja ewroyin de zaf manadar o. Çarçiweya no ruhê têgerayiş zaf muhîm o.
Seba ke modernîteya kapîtalîst, ezperestî veradaya mîyanê merdimatîyê. Komeleyê kerda qurbanê yewperestîyê. Berjewendî bîyo rêgeza sereke. No ser zî çarçiweya rûhê 14’ê Temmuze têgerayiş zaf bi mana yo.
Hadrekerdoxe: LÊL AMED