• Yapay zeka (Artificial Intelligence-AI) dediğimiz teknoloji, öğrenme, akıl yürütme ve kendi kendini düzeltme adımlarından oluşuyor. Günümüzde AI teknolojileri sağlık, iş dünyası, eğitim, finans, hukuk ve üretim alanlarında yoğun şekilde kullanılıyor.
  • Ekonomik hegemonyada olduğu gibi AI teknolojisinin geliştirilmesinin ve tüketilmesinin de belirli grupların hegemonyasında olacağını şimdiden öngörmek mümkün.Bir de hackerların da AI teknolojisini daha ileri saldırılar gerçekleştirmek için kullandığı unutulmamalıdır. İnsanlık olarak bizler buna hazır mıyız?

Edip CAN

Bir gün makineler de insanlar gibi düşünmeye, öğrenmeye ve öğrendikleriyle daha iyisini yapmaya çalışacaklar mı dersiniz? İşte şimdilerde yapay zeka (Artificial Intelligence-AI) dediğimiz teknoloji bunun üzerine çalışıyor. Yapay zeka teknolojisi içerisindeki süreçler öğrenme (işlenecek bilgilerin ve verilerin temin edilmesi), akıl yürütme (kural setlerini kullanarak belirli veya yaklaşık bir sonuca ulaşma) ve kendi kendini düzeltme adımlarından oluşuyor.

Yapay zeka uygulamaları genellikle belirli karar mekanizmalarını içerisinde barındıran spesifik bir alanda uzman olan sistemlerde, ses tanıma işlemlerinde ve görsel verileri işleyen yapay görme (machine vision) konularında kullanılıyor.

AI teknolojileri geniş ve dar kapsamlı olarak iki ana grup altında sınıflandırılıyor. Dar kapsamlı AI, sadece belirli bir görev için tasarlanmış ve eğitilmiştir, örneğin iPhone marka telefonlarda kullanılan Siri sanal kişisel asistan gibi. Geniş kapsamlı AI ise insan düşünce tarzını kopyalayan ve karmaşık problemleri çözmek için tasarlanan sistemlerdir.

Geçmişten bugüne AI teknolojisinin geliştirme süreci 4 kategori altında ifade ediliyor. İlk kategorideki AI kullanan bilgisayarlar reaktif makine olarak adlandırılıyor. Buna, 1990’larda Garry Kasparov ile satranç oynayan ve onu yenen IBM firmasına ait Deep Blue adlı bilgisayarı örnek olarak verebiliriz. Bu bilgisayar masadaki taşları tanıyor, tahminlerde bulunuyordu ancak içerisinde hamlelerini hafızasına kayıt eden bir mekanizma yoktu, ayrıca önceki deneyimlerini kullanarak ileriye dönük bir hamle gerçekleştiremiyordu. Bilgisayar kendisinin ve rakibinin hamlelerini analiz ediyor ve en stratejik hamleyi yapmaya çalışıyordu.

İkinci kategorideki AI makinelerinde ise sınırlı hafıza var ve geçmiş deneyimlerini kullanarak geleceğe dönük bir hamle gerçekleştirebiliyor. Otonom araçların bazıları bu teknoloji kullanılarak geliştirildi. Trafikteki diğer araçların şerit değiştirmekte olduğu gibi yakın zaman içerisinde gerçekleşecek gözlemler araçtaki yolcuya iletiliyor ancak gözlemler kalıcı olarak saklanmıyor.

Üçüncü ve dördünce kategoride yer verilen AI teknolojileri henüz kullanıma başlanmasa da işin içerisine psikoloji bilimi de girmeye başladı. Üçüncü kategori empati duyma yeteneği teorisi ile ilişkilendiriliyor. Bu teoriye göre herkesin kararlarını etkileyen kendi düşünceleri, tutkuları ve niyetleri olduğudur. Bu yaklaşımın yakın zamanda makinelerde de devreye alınması bekleniyor. Dördüncü kategoride artık öz ayrımsama (farkındalık) işin içine giriyor. Bu teknolojinin, makinenin mevcut durumunu anlaması ve sahip olduğu bilgileri kullanarak karşı tarafın duygularına dair sonuç elde etmesi bekleniyor.

Günümüzde kullanılan AI teknolojisini üst başlık olarak düşünürsek, altında 6 farklı türde teknoloji barındırıyor. Sistemin kendi kendine işlemesini sağlayan otomasyon; içerisinde programlama kodu barındırmayan veri setleri ve işlem akışları üzerinden çalışan makine öğrenme; görsel veriyi analiz eden yapay görme; ilk örneği spam e-postaların tespit edilmesinde kullanılan ve metni analiz eden doğal dil işleme (natural language processing, NLP); sürekli tekrar eden benzer iş adımlarını gerçekleştirmek için kullanılan robotlar; otonom araçlar bu kategoriler altında sayılabilir.

Günümüzde AI teknolojileri sağlık, iş dünyası, eğitim, finans, hukuk ve üretim alanlarında yoğun şekilde kullanılıyor. Sağlık alanında da bu teknolojinin geliştirilmesinin ana nedeni maliyetleri kısmak ve müşteri memnuniyetini artırmak diyebiliriz. Öte yandan bir diğer amaç ise hastalıkların teşhisinde insanlara göre daha hızlı ve daha iyi sonuç almak olduğunu belirtebiliriz. Bu alanda en önce çıkan teknoloji IBM firmasının geliştirdiği Watson’dur. Watson hastaların konuştuğu dili anlıyor ve sorularına cevap verebiliyor. Ayrıca hastanın verilerini analiz ederek sonuca ulaşmaya çalışıyor. Bu alanda kullanılan diğer teknolojiye sorulan sorulara anlık cevap veren; kontrol randevusu ayarlayabilen, fatura süreçlerini yöneten ve müşterilere sanal sağlık asistanı gibi temel sorularda geri bildirimde bulunarak yardımcı olmaya çalışan chat bot (sohbet robotu) örnek verilebilir.

İş dünyasında AI genellikle robotlar aracılığıyla kullanılıyor ve ayrıca veri analiz süreçlerine entegre edilerek müşterilere nasıl daha iyi hizmet edebiliriz sorusunun cevabı aranıyor. Sağlık alanında olduğu gibi iş dünyasında da chat botlardan faydalanılıyor. Eğitim alanında AI teknolojisi daha çok otomatik not verme, öğrencilerin ihtiyaçlarını analiz etme ve takip etmede kullanılıyor ve öğrencinin öğrenme sürecindeki değişiklik ihtiyacını analiz ederek gerekli görülmesi halinde öğretmenlerinin değiştirilmesini dahi öneriyor.

AI teknolojisi finans alanında Mint, Turbo Tax gibi kişisel finans uygulamaları aracılığıyla finansal kuruluşların tahtını sarsıyor. Bu tip uygulamalar, kişilerin bilgilerini analiz ederek finansal tavsiyeler veriyor. Örnek olarak sağlık alanında bahsettiğim IBM Watson uygulaması, kişilerin ev alma süreçlerinde de kullanıldığını verebiliriz. Hukuk metinlerini okumak, yorumlamak belirli bir uzmanlık gerektirdiğinden AI teknolojisi devreye girerek bir nevi danışman görevi görüyor. Üretim alanında ise daha çok sürekli tekrar eden ve küçük adımlara ayrılabilen robotlardan faydalanılıyor.

AI sistemler için genellikle ifade edilen handikap ise sistemin kendisine tasarım aşaması sırasında sunulan veri seti kadar akıllı olduğudur. Diğer bir deyişle sistemin sınırlarını yine sistemi geliştiren kişiler belirliyor ve geliştiren kişiden kaynaklı olarak sonuçların manipüle edilmesi ihtimali her zaman mümkündür. Popüler kültürün de etkisiyle AI teknolojisine çok fazla anlam yükleniyor ve AI’nın teknolojiyi geliştiren insanların yerini alacağı gibi bana göre anlamsız korkular ifade ediliyor. Öte yandan ekonomik hegemonyada olduğu gibi AI teknolojisinin geliştirilmesinin ve tüketilmesinin de belirli grupların hegemonyasında olacağını şimdiden öngörmek mümkün.

AI teknolojisinin gelişmesine paralel olarak güvenlik ve etik kavramları da tartışılıyor. Örneğin AI teknolojisine sahip bir otonom araç hacklendiğinde ve bu araç bir kazaya karıştığında kazadan kim sorumlu olacaktır? Diğer bir soru ise otonom bir aracın, önüne aniden yaya çıktığı, karşısından da araç geldiği ve kazanın kaçınılmaz olduğu durumda zararı minimum düzeyde tutmak için nasıl hareket etmesi gerektiğidir. Bir de hackerların da AI teknolojisini daha ileri saldırılar gerçekleştirmek için kullandığı unutulmamalıdır.

Sonuç olarak gündelik yaşamdaki iş yapış biçimlerini değiştirmesi beklenen AI teknolojisini kullanan makinelerin sayısı giderek artıyor. İnsanlık olarak bizler buna hazır mıyız? Asıl cevaplanması gereken soru bu.