Averşîyayîş û azadîyê netewan de cayê ziwan  hema hema yewin o.  Kam heb netew raverşîyaya ziwanê a netew zî hina rawerşîya yo. Kam heb netew çiqas azad bo, ziwanê a netew zî ewqasî azad o.

Tarîx de zî tim û tim hina bîyo. 

Kam ca de şariştanîyê gird awan bîyê, uca da kam heb ziwan ameyo qiseykerdiş, tesîr  û averşîyayîşê ê ziwanê zî hina zêde bîyo. Tesîr eyê ziwanê ser dorme xo û dinya de zêde bîyo.

Şaristanîya Mezopotamya de zî eynî çi qewimî yo.

Hewe ewîlî ziwanê Mezopotamya de virazîyayî. Zerreyê Mezopotamya de zî Kurdîstanê de virazîyayê.

Ziwano ke Mezopotamya de virazîyayo eyê ziwanê rê vanê ziwanê Aryenê(kurdî, persî, belucî, afganî). 

Dima ra şaxê ziwanê Aryen virazîyayê. Di hetê rê vila bîyê.  Yew şax hetê Ewropa ra, yew şax zî hetê Hîndî ra vila bîyo. Yane kok û ristimê ziwanê Ewropa û Hîndî ziwanê Aryen yane ziwanê kurdî yo.

Sey tayî vanê  ziwanê Kurdî şaxe Hînd û Ewropa yo, hina nîyo. Pêronê ziwanê Ewropa û Hîndî şaxê ziwanê Aryenê yê.

Ziwanê Aryen de ziwanê Kurdî, Pers, Afgan û Belucî zî estî. 

Ziwanê Aryen de ziwanê Kurdî hîna bi tesîr bi. Ziwanê Kurdî de zî zarava û lehçeya Kirdkî(Kirmanckî, Zazakî, Dimilî) gore lehçeya bînan hîna zêde amênê qiseykerdiş.  Tabletên Hurî û Luwîyan de na raştî zelal yena dîyayîş.

Tîya de vejîyeno werti ke şaristanê û ziwanê têver averşinê. Kapîtalîzm de zî na raştî esta.  Îngîlîstanê serkêşîyê kapîtalîzm kerd, nika dinya de en zaf ziwanê îngîlîzî yeno şuxulnayîş. 

Bi averşîyayîşê kapîtalîzm û dagîrkerîyê ra, Kurdîstanê de ser şarê kurd û ziwanê kurdî zaf bi plankerî qirkerdişêk ame ramnayîş.

En zaf zî lehçeya kirdkî(dimilî,kirmanckî, zazakî) ser qirkerdişêk ame ramnayîş.  Kurdê ke Kirdkî qiseykenê, qirkerdişê Koçgirî, Şêx Seîd û Dêrsim de ameyê kiştiş û koçkerdiş. Dewlete Tirkî ser nê herêman polîtîka û planê taybet ramnayê. Ziwanê  Kurdî qedexe kerd. Nê çîyan tesîrê xo ser Kirdkî kerd, la esasî de averneşîyayîş û kemayîyê ziwanê kemayîyê şarê kurdî yê.

Yew vajo bi ziwanê kurdî sey lehçeya kirdkî înan de perwerde nêbîyo, tena seba ayê kirdkî avernêşîya yo, raşt nêbeno.

Yew bi ewnê Cuhîyan (Yahudî) na raştî hîna zelal yeno dîyayîş. Yahudî tam 1878 serrî teberê welatê xo de ciwîyayê. Ameybî koçîkerdiş. La Yahudîyan reyna ne ziwanê xo ne zî çand û kulture xo vîr kerd. Yahudîyan hem bawerî hem kultur hem zî ziwane xo pawit. Tutê xo gore ziwanê xo perwerde kerdî.

Keyeyê xo de pê ziwanê Îbranî qisey kerd. Peynîyê peynîyê de wayîre netewe xo vejîyayê û agerayê welete xo.

La ma ewnenê dadî û babîyê tutan Kirdî û yewbînî ra Kirdkî qiseykenî, la tutanê xo rê Tirkî qisey kenî.

Welat de zî hina yo. Teberê welatê de zî hina yo. Kirdê ma tena Yahudîyan mîsal bigerenê û bi ewnê Yahudîyan senî 1878 serrî ziwane xo pawit, eyê zî hina ziwane xo bipawenê, kirdkî zaf aver şino. Kemayîya yewin hetê ziwanê de hina yo.

A dîyinî: Estune ziwanê cinîyê, la nika en zaf zî cinî û keynayê Kirdan, kirdkî qiseynêkenê. Rewşa nika de  tehluke ina yo. Dewleta tirk wextê qirkerdişê Sason û Dêrsim de yew plan awankerd. Vatenê, kirdkî û kurmancî cinî û keynayê kurdî pawenê. Ser cinî û keynayê Kirdan, kirdkî yeno pawitiş, tutê înan kirdkî musenê. Qey ma kirdkî çin bikeri, gera ma verê cû cinî û keynayê Kirdan bi tirkî perwerde bikeri. Eger keyna û cinîyê Kirdan tirkî bimusenê û tutanê xo de rê tirkî qiseybikerenê, tutê înan zî kirdkî qiseynêkenê. Dewlete tirkî hina zî kerd.  Nika keyna û cinîyê Kirdan giranî tutê xo de rê Tirkî qiseykenî. Bi xo bi xo qevme xo qirkenê. 

A hîrêyin: Kirdê ke kirdkî qal û qisey kenî, zaf înan tirkî sey ziwane modern raverşîyayî, tirkî qiseykerdiş zî sey modernbîyayîş vînenê. Kirdkî qiseykerdiş sey peyde mendiş vînenê. Bin tesîrê hişa dagîrkerî de manenê, seba nayî hina fikirkenî. Hina kenê ke tutanê xo ra zî tirkî dîwan kenî.

A çareyin: Zafe Kirdan pesinê xo danê vanê, domam û qij û tutê mi ewqasî ziwanan zanê. Ziwane bîn musayîş sey serfirazî nîşandanê, la ziwane xo nêzanê şerm zî nêkenê.

A pancin: Kirdê herême cîya cîya seba yewbîn fam bikerenê, yewbîn ra kirdkî qiseynêkenê. Tirkî qisey kenî. La vanê semede ke ma yewbîn fam nêkenê, ma mecburî tirkî dîwan bikeri. La raştî hina nîya. Zaf ferq beyntarê fekê  Amed-Çewlîg-Xarpêt û Dêrsim û Sewereg çino. Yew çar panc rey yewbîn ra qisey bikero, ne famkerdiş nêmaneno. 

A şeşin: Tayî Kirdî, hetê nuştiş û wandişî de cayê kirdkî de kurmancî nusnenê û wanenê. Tayî înan seba ke eleqa kurmancî rê zafa na rayîrî rê şinê. Tayî seba populîzmî hina kenê. 

A hewtin: Bakurê Kurdîstanê de mektebe kurdî awan bîyê. Kem zêde qey kurmancî eleqedarî esta. Tayî dadî û bawê cayê kirdkî de domam û tutê xo şirawenê sinifa kurmancî. 

A heştin:  Hetê azadî,sîyasî û xoserî de vînkerdişêk bo, yew têkoşîn û şerbikero yew reyna eşkeno serbikewro. La wexto ziwan û çand vînbibo, reyna sey netewêk bandorbîyayîş û viraştiş ziwan û netew zaf zehmet o. Nê hetê ra zaf zeyîfî estî. Seba musyayîşê kirdkî yew bend û tengî zî nêmendo. Rojname kirdkî estî, kîtabî estî. Radyo estî. Nika yew TV zî abîyo. Nameyê TV, JÎYAN TV’yo. Tayî kesan vatênê çira TV’yêk kirdkî(dimilî,kirmanckî,zazakî) çino. Nika yew neşkeno hina zî fesadî bikero. Ha JÎYAN TV zî esto. Zarok TV zî esto. Uca de karton fîlmê kirdkî zî estî.  Tîya ra pê kirdkî nuştiş,wandiş û qiseykerdiş de çi kemayî bibo, o kemayî ayê merdim, dadî û babîyê Kirdan o. Ayê pêronê Kirdano.(Kird,Kirmanc,Dimil,Zaza)

A newin: Kirdkî de kemayîyê esil aya ke, seba û qey domam û tutan kîtabê dersan çinî. Eger dibistanê verênî ra heta zanîgehe kîtabê dersan zî bêrênê amedekerdiş, qey kirdkî probleme zêde nêmanenê.

Yew vatiş ser ziwanê esto, vanî ya, “Kamîyayîya(nasname) kesî ziwanê kesî bin de nimîtî ya.”

Kam vano ez Kirda, eger kirdkî nêzano, kirdbîyayîş û kamîyayîya ey û aye kêmo û kêma.

Netewêk û kesêk û nasnameyêk senî hîna rindêr beno, nê derheqî de verênan ma yew qisey zaf rind kerdo.

Vato,”Merdim bi reng û vengê  xo rindek o.”

Reyna zanyara namdar yê Alman Alexander Von Hulmboldt zî ser ziwanê yew vate kerdo. Vate ye zaf erjîyayîyo. Vato, “Welate raşt yê netewêk ziwanê eyo. Ziwan bîyayîşê en raşto û waştişe netewêk nîşandano. Eger ziwanê netewî vîn bibo, zaf wext nêşino, bengî û este netewî zî vîn beno.”

Eger Kirdî nê kemayîyan, raştîyan û îmkanan bivînê û gore nînan zî wayîrê kirdkî bivejîyenê, bi averşîyayîşa kirdkî ra netewa Kurd zî averşina.