Çend hebê mewzûyê de şeqîzî estî. No çîyo hewzel ke nusneno ziwanê xebata kirmanckî ser de yo. Hetûnî verîya çend serran lehçeya kirmanckî de yew xebata hezel nêbîya. No wextê peynî de tayê îzançîyî ziwanê ser kirmanckî de xebat kerdê. No welat de yew raştey esta. Na dinya de nezdîyê heşt hezar ziwan estbî. Inka zafinê vînê bîyê. Helîyayê, yane asîmile bîyê. Andayî serhengey û polîtîkaya reyde zî nêşîyayê ziwanê ma orte ra wariznê.
Hetûnî eyro/ewro yew çîyo hewzel o. Verê ziwan de merdim bi ziwanê sîmgesel reyde yewbînan ra fam kerdê û têkilî ronayê. Dim ra xeylê ziwan kuweno beyntar binê tîj de qirika merdimî germin beno û ziwan rey de qalkerdiş vejîyeno meydan. Eke dîqet bibo se cayê ke ayom germino merdimê biney herfanê qalind reyde qalê kenê. Cayê ke serd o de zî bi herfanê barî rey de qale kenê. Yanê dinya de bîyayişê ziwan zî bestayeyê ayom o. Tayê herfê xazmik ra tayê zî beyntarê ziwan û dindanan ra fek ra vejîyenê. Ma weş zanê ke tayê ziwan û lehçey wextê kalan û qabîleyan de vinî bîyê. Ayê ke hetûnî rojê ma resayî zaf tayn ê. Ziwano ke binê destê dewleton de ameyo muhafezekerdiş, ney xo hetûnî rojê ma bê bedilyayiş an zî bi tayn bedilyayişî resna wo. Ziwan ke nêro nuştiş û wendiş û mûsnayiş, wextî rey de tayê çekuyanê xo orjînal vinî keno ya zî eslê xo ra vejîyeno.
Hewcedarîyê xebatekê akademîk
Zarafeyê ziwanê kurdî hem zaf ê, hem zî nê zaraweyê beyntarê xo de lete bîyê. Yew sûk yewna hewa qalê keno, yewna sûk zî sewbîna tewir qalê keno. Di heb dewî bila sey yewbînan qalê nêkenê. No hal çi mojneno, beyntarê şarê ma de polîtîkaya tenaqûzî (çelîşkî) hewl de xebitnaya. Tabî ziwanê sernî zî rolê xo kay keno, cîwîyayiş de ziwanê sernî hewl dana zaf yeno qalêkerdişê. No noxta de ser kirmanckî de yew xebata pak û akademîk ganî bibo. Ayê xebat ke verê bîyê zî, raşteya kirmanckî raşt nêmojnena. Binê nameyê akademîk de çekuyanê orjînal ya nêbinusê ya zî ayê ziwanê bînan ra dekê mîyanê zazakî, nîno qebûlkerdiş. Xora hetê mîlet ra zî nîno qebûlkerdiş. Kê çekuya orjînal vera yewna çekuya xerîb çend serê rayîre nusorroj û perlodayo binuse se no hal zî qet nîno qebûlkerdiş. Hama eke zazakî de nameyê yew çî (emin-nesne) ya zî kerdox çînê boseay wext ke şino ziwanê bînan ra çekuya bierêno. Îzançîyî ke ser kirmanckî de xebat kenê wa verê ça de kura de zazakî qalê beno se çekuya pêrina arê bikerê dima ra kam no ziwan de qalê keno xo sînhawa eşorneno goreyê nê rayte de name panê.
Orjînalîya kirmanckî
Xora ‘UNESCO! Eşornawo ziwanê kirmanckî yew xebat wazeno, eke xebat bikerî se xizneya çekuya zaf çerpin (zengîn) o. Eke her kes goreyê xayeyê xo nuşto se zazakî bibo se hol (weş) nêbeno. Binê nameyê akedemîkerdiş de çekuya û risteya bedilnayiş çîyo weş nîyo, nêbeno. Mesela tewr zaf dîqet keno çekuyê orjînal estê, lakim nînan xebitnayiş sebep çîyo? Besnî kî makî û nêrî zaf dîqet nêbeno. Kam zazakî sero xebat keno se manê tewir sêflîyan rê; erc mojnenê û qîmet çînenê. Û bimbarek kene. Kam yew çekuya ma vinîyaye bivîno se ma înan rê mînettar êy. Lakim gonîg xebata dirust bibo. Andayî ferhenge û rolê ziwananê fermî ra pey hewna zî ristimî (reye) xo esil paweno. Orjînalîya kirmanckî goreyê îzançî yo. Goreya ziwanê Avesta reşnenê. Çend hebê çekuya reyde tewverneme.Yewna eser zî Çewligij destê Çarê Rûsya de esîr kuweno û oca de bi destê xo tay çîya nusneno. No Çewligij zaza yo. Xo ra, o nênişirneno. Îzançîyê ziwanê nuştox î. Lerch serra 1956 de neşirneno. Îzançîyê ziwanê nuştox Oscar Mann zî serranê 1906 de hege zazayan de cigeyrayiş keno. Karl Hadank serra 1932 de binê nameyê ‘Dîe mondarten der zaza’ de neşirneno. Ziwanê zazakî sero hem xebat keno, hem zî şanika nuşeno. Gramerê zazakî ser de xebat keno. Min dîqet kerd hem nusarroj de hem zî perlodayên de tayê çekuyê ma orjînal estê. La hewna zî nînê xebitnayiş.
Tayî çekuyê orîjînalî
Tayî çekuyê ke zaf nînê xebitnayiş îta de nuseme. Çekuyê: Sêflî; Emek, Serheng: Yasak, Perloda: Dergî. Nusarroj: Gazete. Ayan: Hawa (îklîm). Qerqilyayiş: şik / guman (şüphe). Şewrî: Endîşe. Pêamiş: Bariş. Herînvaj: Temsîc. (sozcî). Xuluqnayiş: Yaratmak. Xelef: Îmkan. Ravêreyî: Sureç. Şeqiz: Eleştirî. Şabe: Sima. Şade: Şahît. Verpers: Cewap. Besnîkî: Eklerî. Radger: Harekt (devrîm). Ziftkar: Îşgalcî. Texîl: Îptal. Lec: Îtîraz. Texelîyayiş: Vazgeçmek. Sernîr: Egemen. Binnîr: Kole. Persgira: Sorûn. Gala, xîj: Saldiri. Zixm: Guç. Afînî: Teşhîr. Radayîş: Yuruyuş. Qalîer: Sozluk. Hewzel: Onemlî. Nef: Fayde. Vejûn: Çikar. Fesal: Yavaş. Vinazîr: Eşsîz. Edu: Bela. Vergir: Onlem. Barpers: Sorumlu. Dolim: Donem. Gilana: Yine. Ardin: Bolge. Tenaqûz: Çelîşkî. Mişowre/mişewre: Îstîşare, danişma, muzakere. Mîyar: Olçu. Verxagî. Tomşik: Îzdîham. Naşî: Tecrubesiz. Hewrêz: Çig. Arêz: Îstîhbarat. Wêret: Akraba. Aşkawnayiş: Çozmek. Cerg: Kume. Peşk: Kura. Qisewat: Tasarlanma, meraq. Pind: Tomurcuk. Şijî: Esîntî. Çapike: Hizlilik. Şêlik: Duzen, geçîm. Avirnayiş: Nîhayet. Xomoke: Megerkî. Banok: Sakîn. Bavek: Emanet. Werrekna: Keşke. Lîya: Yahû. Asan: Kolay. Xafîl, nişka: Anîden. Bêxeb: Harîç. Xêvet (zem): dedîkodû. Nege: Îftîra. Qûdîm (sûid): Şans. Qor (gerîng): Kez. Zagon (cakar): Kultur. Corak: Merkez, us. Eşor: Îzah, açiklama. Wekewkî: Îhtîmal. Kosp: Kutuk. Hîm: Temel. Bûh: Guven. Girweyayiş (neqiş): Îşlemek. Dûş: Sevîye. Qesas: Oç, întîkam. Eternayiş: Duşunce, duşunmek. Fêl: Duşunce. Mulxît: Aîle. Teraq: Sohbet. Teraqî: Gelîşme. Hewre: Turbe. Poxt ca: Sayesînde.
Derheqê kirmanckî de xebatê nuştox û cîgerayoxan
Zaraweyê kirmanckî ziwanekê zaf kêhan/kohn o. Tayê nuştoxî xerîbê kirmanckî ser o xebat û cigeyrayişî kerdo. Oca de behsê zazayan û zazakî kenê. Vanê: “Serê tabletanê Sumeran de nameyê Hodawendê Nînnî zaza, ya zî Înana zaza wo. Vûnê nameyê ardina goreyê qalkerdişê ziwanan ameynî dayiş. Îtalyayij gerayox Marko Polo (1252-1324) xerîtaya rayîra xo de behsê zazayan keno. Vanê: Lejgê Mûsil-Erzîngan û Erziromî de mileta zaza ciwîyena û zazakî qalê kenê.” Îhtîmalo ke pîl goreya ziwan nameyê no caya Zorzzanî wo. Xeylê behsê zaza û zazakî keno. Yewna nuştox zî vano: “Verê mîlatî 880 de nameyê yew caz aza-buha bîyo. Ardinî maden de keşa koyanê mîhrap û kerwançemen de bîyo.” Rayan vanê: “Hukumdarê Persa (îranijan) ‘Darîyus’ (V.M. 522-486) behsê yew ca keno, nameyê oca zî ‘zazano’ wo. Beno ke wextê verên de nameyê ardima goreyê qalêkerdişê ziwanê bêro namekerdiş. Darîyus gala Babîl keno. Oca ra zî tadêyeno şûno ‘Behîstun’. Oca de serê yew tabelet de nuşto; Darîyus vûno; Ez şîya welatî zazanna. Vano; Kîşta royê Firat de ya.” Mesela za-za (dogdû) yanî yew îhtîmalo pîl hezek xeber bidê vajî; ‘zîya zîya’ (za za).
Zazakî de enke eserî yewine/ewil nuşto. Înan ra yew Ehmede Xasî yo. Ehmedê Xasî, pey ra 1898 de nuşteya xo nuşto û bi serra 1899’î de neşirnaya. Nameyê eserê ci, ‘Mewlîdê Nebî’ yo. O binê zî Ûsman Efendî yo Babij o. Serra 1906’yî de ‘Bîyişê Pêxemberî’ nuşto. La serra 1936 de bacarê Şamî de perlodaya (Hawar) de weşînayo.
NAVENDÊ XEBERAN