21ê Sibat zey “Roja Ziwanê Maye yê Dinya” yeno qebûlkerdiş. La heto bîn ra Tirkiye û pêrokîn dinya de, netîceyê polîtîkayanê dewletan yê asîmîlasyon, dejenerekerdiş û tometî de bi desan ziwanî, roj bi roj gan danê, vinî benê. Semedê kes û civakan faktorê ziwanê maye û rewşê nikayî yê dimilkî de ma bi kedkarê ziwanê kurdkî Haydar Diljen ra qisey kerd.
Diljen; bi serrano Gruba Xebate ya Vateyî de ca gêno, gramer û standartîzekerdişê dimilkî ser o gureyêno ano ziwan ke, wexto ke kes nêşo ziwandê xo de qisey bikero, binuso û biwano, o wext şardê xo rê beno xerîb. Nuştox û ziwanzan Haydar Diljen’î îdîa û vatişê ‘zazakî lehçeyê kurdkî nîyo’ zey polîtîkayê letekerdiş yê dewlet hesibna û vist vîrî ke “wexto ke kes lehçeyanê kurdkî kişta cavirnayîşê vengan, bedilnayîşê vengan, vengkewtiş û vengviraştişê bido pê ver, kes vîneno ke lehçeyê kurdkî ziwanê cîyayî nîyê, lehçe yê.” Derheqê ziwanê maye de herayiya vatiş û mesajê zewbînî bînî yê Haydar Diljen’î mulaqatê ma de biwane.
Birêz Diljen ti bi serran o Gruba Xebate ya Vateyî de dimilî ser o gurîyenê. Ziwan bîyayiş û nasnameyê jew kesî de wayîrê cayêdê senîn o?
Nasnameyê kesî ser o tesîrêndê ziwanî yo raşteraşt esto. Çîna çin yo ke zey ziwanî bi nasnamedê kesî ya ameyo mûndiş. Cora (coka) kes nêşeno ziwan û “kesî” pê ra cîya bikero. Ziwan, kesî/kesi raşteraşt grûbênda etnîkî ya girê dano. Ke kes bi awana vajo, ziwan faktoro tewr muhîm o ke kesan bi grûbêna yan zî bi miletêna girê dano û înan grûb û miletandê bînan ra abirneno, cîya keno. Mesela, xusûsîyeto ke ma kurdan tirkan, farisan, ermenîyan, suryanîyan, îspanyolan û xeylê miletandê bînan ra abirneno ziwanê ma yo. Ke kes ziwanê xo nêzano, kes şeno vajo “kokê mi kurd o”, labelê kes nêşeno vajo “ez kurd a”. Kes vajo zî goştaroxî bawer nêkenê.
Wexto ke kes nêşo ziwandê xo de qisey bikero, binuso û biwano, şeno bi civakê xo ra bibo jew? Ney ney! Teqez nêşeno. Çirê nêşeno? Ziwan kilîtê kulturî yo. Ke ziwan nêbo, kes nêşeno estanikan, romanan, dêran, tîyatroyanê civakda xo fam bikero. Wexto ke kes neynan fam nêkero, kes nêşeno dekewo şardê xo mîyan. Kes şardê xo rê beno xerîb. Cora, zeke mi cor de zî va, ziwan kesî civaka kesî ya girê dano. Çi heyf ke welat de, taybetî dormedê Amedî de, domanî bi kurdkî (kurmancî, kirmanckî) nêzanê. Wexto ke tayn kurdê ke domananê xo teberdê welatî ra benê welat, domanê ke pîya qisey bikerê zaf taynî yê. Hetta xeylê cayan de çin yê. Na yew domana hem welatî ra hem zî ziwandê ma ra serd keno. Hetta beno sebebê trawma. Cora ke kurdê ke wazenê domanê ci bi ziwan û kulturdê xo ya biresê, ganî bi domanandê xo ya bi kurdkî qisey bikerê, înan rê kitabanê kurdkî biherînê û biwanê, înan berê cayanê ke tede bi kurdkî qisey beno.
Rejîma Enqera serra 1925î ra heta na het perwerdeyê bi ziwanandê bîn tomet kerdo. Nayî ra xeylê ziwanî Tirkîya de benê vindî? Goreyê to no jew sûc nîyo?
Persa ziwandê ma ya tewr girde û muhîme, persa tometkerdişê ziwandê ma ya. Nêzdîyê newayî serran o ke ziwanê ma ameyo tometkerdiş (qedexekerdiş). Helbet no sûcêndo giran o. Labelê dinya na mesela de bi awayêndo ke yeno waştiş, hetkarîya kurdan nêkena. Xora pratîkê dinya zî îspat kenê, wexto ke tayn dewletî wazenê, grûbê yan zî miletê vindî bikerê, tometkerdişê ziwandê înan ra dest pêkenê. Çirê? Zeke mi cor de zî va, çînayo ke zey ziwanî bi nasnameyê kesan a ameyê mûndiş çin yo. Dewleta tirkan zî seba ke kurdan bi kokdê înan a bikero xerîb, ziwanê ma tomet kerd. Hewna zî kirêş ra heta unîversîte wendegehan de wendişê ziwandê ma tomet o.
Bi çimê jew kedkarê ziwanî ti rewşa kirmanckî nika senî vînenê? Wextê nêzdî de vîzyonê ameyişê kirmanckî senî ayseno?
Nika dinya de nezdîyê 6000 ziwanî estê. Her roj înan ra xeylê benê vindî. Kamcî benê vindî? Ê ke nînê nuştiş û wendiş. Ke ziwanê ma zî nêro nuştiş û wendiş do vindî bo. No zî bi persa statudê welatê ma ya girêdaye yo. Bi no hawa persa ziwandê ma zî bîya persênda sîyasî. Heta ke ma welatê xo de, statuyêndo sîyasî yo ke dinya zî garantorîya ci keno, xo dest nêfînê, ma çend biwazê û çend xebat bikerê zî seveknayîş (pawitiş) û averberdişê ziwandê ma do zaf bi sînor bo. Labelê ancîna zî ganî ma îmkan û qewetê xo pêro bi kar bîyarê ke ma bişê ziwanê xo merg ra bireynê. Qe nêbo, ma nêkewê wazîyetê tayn miletandê bînan, wexto ke welat azad bo zî, qenê, hejar bo zî, wa kurdî ziwanê xo bizanê. Cezayîr û xeylê welatandê bînan ê Asya û Afrîka de kes na mesela eşkera vineno. Welatî bîyê azadî, labelê ziwan yan îngilizkî yo yan fransizkî yo!
Çi heyf ke tesîrê asîmîlasyonê kurdan ser o zaf tahrîbat viraşto. Kişta sîyasî ra, kurdan mîyan de hesasîyetêndo gird virazîyayo. Labelê eynî hesasîyet kişta ziwanî ya zaf nizm o. Na mesela de bar keweno mildê (vîye) her kesî: her şexs, komelî, partî, beledîyayî û dezgehê bînî.
Goreyê psîkologan domanê (qeçekê) ke ziwanê maye nêzanê, mekteb de pey de manenê, sernêkewenê. Na babed de şarê kirmanc çiqas wayîrê ziwanê xo vejîyeno?
Cigêrayîşî misnenê ma ke kesê ke ziwanê xo yê dayîki zanê, bi awayêndo asan dersanê wendegehî yê bînan zî başêr musenê. Xeylê cigêrayîşî îşaret kenê ke ziwanê dayîke prosesdê musnayîşê ziwandê didinî rê zî hetkarîye keno. Zanayîşê ziwandê dayîke, hem seredê merdiman de seba welatê xo wesifîyayîş, yanê îftîxar peyda keno hem zî nasnameyê merdimî qewetêr keno.
Îdîa û vatişê ‘zazakî lehçeyê kurdkî nîyo’ hewna zî ramenê. Şima bi serran o gramer û standartîzekerdişê kirmanckî ser o gureyînê. Coka ez wazena na babete de vînayişê şima zî bigîra?
Na meseleyênda muhîm a. Mi gore, na mesela zî dewlete waşt ma rê vejo û kurdan parçe bikero. Na babete de zaf belgeyî estê. Wexto ke kes lehçeyanê kurdkî kişta cavirnayîşê vengan, bedilnayîşê vengan, vengkewtiş û vengviraştişê bido pê ver, kes vîneno ke lehçeyê kurdkî ziwanê cîyayî nîyê, lehçe yê. Na meselayêda hîra ya. Cora ez nêwazena na mesela ser o zaf çî vaja ke taynan “îqna” bikera. Labelê na mesela “zazayî kurdî nîyê”, meselayêda ke serrandê 80î de, teberdê welatî de, zafêrî zî Almanya de vejîyê. O zî operasyonêndê dewlete bî, feqet nêşî sere.
Helbet, semedo ke ziwanê ma tometî bin der o, welatê ma parçebîyaye yo, sîstemêdê ma yê perwerdeyî yo ke seranserî welatê ma de derbas beno, çin yo; lehçe û fekandê ziwandê ma mîyan de ferqî virazîyayê. Kes nêşeno nê ferqan ra hereket bikero û vajo zazakî lehçeyêda kurdkî nîya. Ma embazê ke Grûba Xebate ya Vateyî de xebitênê; ma xo ze kurd vînenê, ma kirmanckî (zazakî, dimilkî, kirdkî) zî lehça kurdkî vînenê. Ma alfabeya kurmancî ya Celadet Bedirxanî bi kar anê. Ma na mesela de zaf zelal ê.
Eke zewbîn vatişê şima estê, fermo.
Vakurê Kurdistanî de hem kurmanckî hem zî kirmanckî rîskê vinîbîyayîşî bin der ê. Zafêrî zî kirmanckî ”ganî ver o” ya. Helbet azadbîyayîş û averberdişê nê lehçeyandê ma, girêdayê azadîya welatdê ma ya. Heta ke ma xo biresnê nê hedefdê stratejîkî, ganî ma îmkananê xo yê ke nika estê pêrune seferber bikerê û ziwandê xo rê wahêr bivijîyê. Her kes, goreyê îmkanandê xo, şeno çîyê bikero. Mesela: Bi kurdan a bi kurdkî qisey bikero, domanandê xo rê kitabanê kurdkî biherîno û biwano, bi embaz, embirîyan û merdimandê xo ya kurdkî qisey bikero, medyaya civakî (sosyal medya) de kurdkî binuso, kombîyayîşandê partî, komel û sendîqeyan de kurdkî bi kar bîyaro, domananê xo birişo verdibistan (kirêş), dibistan û kursandê ziwanî yê bînan.
ULKEM ZEREMYA/NAVENDÊ XEBERAN