Çapemeniya kurd roja Newroz de serva aver berdişê lehçeyê kurdkî kirmanckî gameke tarixî eşt û JIYAN TV de destpa weşana bi kirmanckî kerd. JIYAN TV ya ke bi slogana ‘Xo bê ziwan, ziwanê xo zî bêkes meverdê’ destpa weşan kerd, raştê eleqeya gird yena. Weşana JIYAN TV nika se ra 80 bi kirmanckî ya.
Ma zî derheqê weşana bi kirmanckî yê JIYAN TV de bi Mudirê Xeberan yê JIYAN TV Enwer Yilmaz’î reyde qisey kerd. Yilmaz’î da zonayen ke JIYAN TV ser waştena şarî û serva aver berdişê ziwanî destpa weşana bi kirmanckî kerd. Yilmaz’î vist vîrî ke kirmanckî rîwalê polîtîkayanê asîmîlasyonî darbeyê giranî werdo û aver nêşiyo û va ‘ma wazenê JIYAN TV sey wendegehekê bo. Enwer Yilmaz ano ziwan ke JIYAN TV mîyanê hewranê sîyayan de sey tîje akerd û şarî ra waşt ke televîzyonê xo temaşe bikerê, wayrê ci bivejyê.
Qenala Televizyon ya bi kirmanckî tarîxê çapemeniya kurdî de, gameke tarîxî ya, cok ra verê her çî weşana şima ya bi kirmanckî bimbarek bo.
Seba eleqeyê şima ez sipas kena. Wa pêruna şarê ma rê xeyrîn bo, bimbarek bo.
Qenaleke televizyon ya bi kirmanckî ser kamcî hewcedarî destpa weşan kerd?
Demo ke ma têde ciwîyenê ci ra vanê ‘demê teklonojîkî.’ Dinya bedilîyeno û hewcedariyê cîya cîyayî vejîyenî werte. Helbet, dinyaya ewroyîne de cayê teklonojî muhîm o. Bi sayê teklonojî pêresnayiş, têkîlî viraştiş bîyo rehet û merdim eşkeno bi lezî her çî ra xeberdar bibo. Televîzyon, telefon û înternet zî kewtî mîyanê cuya ma pêrune. Hema vaje, dinya de se ra 80-90 her kes nê çîyan ra îstîfade keno û xebitneno. Ma Kurdî wayîrê yew dewlete nîyî. Ziwanê ma û estbîyayîşê se serran qedexe bi û ma raştê polîtîkayanê asîmîlasyonî ameyê. Welatê ma ame letekerdiş û hetê tirki ereb û eceman ra parekerdiş. Şarê ma her leteyê Kurdistan’î de tekoşîn kerd û vera nê polîtîkan de vindert. Semedê (seweta-serva-qandê) tekoşînî zî ganî (gereke) metodê çapemenî biameyêne xebitnayîş û şarê ma raştîyan ra xeberdar bibîyêne. Aye ra ronayîşê televîzyonanî zaf muhîm o. Şarî bi nê îmkananê neweyan hem ziwanê xo de xeberî temaşe kerdî hem zî xeberê raşteqînan temaşe kerdî. Îmkanî ke ameyî meydan zaf muhîm bî.
Qeneetê mi no yo ke zaraveyê kurmancî bi saya televîzyonan aver şi. Aye ra rolê qenala sifte yê kurdan Med TV û qenalê ke pey ra ameyî akerdiş zaf muhîm bî û xebatanê esasîyan ra yew bî. Tenya kurmancî nê lehçeya ma kirmanckî-zazakî zî mîyanê na xebate de tay (sênik) bo zî ca girewt. Wext vêriya ra û mabênê averşîyayîşê kurmancî û kirmanckî de her ke şi ferq zêde (vêşêr) bi. Hinî şarê ma vatenê ‘Mîyanê nê qenalan de ca nêdîyeno ma, yan zî zaf tay ca dîyeno ma’ ardî ziwan. Çend serrîyo ke ez karê televîzyongerî kena û şarê ma mi rê her tim gerreyê xo kerdêne. Muhaqak xebatê ke ameyê kerdiş muhîm ê. Ma ra ver zî xeylê bernameyê kirmanckî ameybî viraştiş. Heme zî bi qiymetin ê û eke ma ewro êşkenê nê karî bikerê, ma înan rê deyndar ê û zaf-zaf sipas kenê. La yew (jû) raştî zî esta ke xebata ke ameyêne kerdiş kêm bî, goreyê hewcedariyanê şarê ma nêbî, bes nêkerdêne. Goreyê texmînan ra 3-4 mîlyon kurdê kirmanc-dimil estê. Goreyê na nifusî ra îmkano ke kurdê kirmanc xebitnayêne zaf kêm bi. Cîya-cîya sebebê xo estê. Ez nêwazena ê sebeban ser o vinderî. Eke ez bêrî persa to ser; qenalekê xoser ya kirmanckî îxtîyaç bi û waştişê şarê ma bî.
Mîsyonê JIYAN TV çik o, ya zî ez wina persbikera; perspektîfê weşana bi kirmanckî yê JIYAN TV çik o?
Wexto ke ma dest bi weşan kerd çend sloganê ma estbî. Sloganê sey ‘Xo bê ziwan, ziwanê xo zî bêkes meverdê’, ‘JIYAN TV temaşe bike teyêna ziwanê xo qisey bike.’ Xo ra slogananê ma ra kifş (aşkere) o ke meqsetê ma çîyo.
Ma vatbi, xo bê ziwan ziwanê xo zî bêkes meverde. Çike yew şar bi ziwanê xo, edetanê xo û kulturê xo yeno şinasnayîş. Eke ziwan nêbo merdim kokê xo ra visyeno (qerfyeno) û beno mensubê şarêko bîn. Lehçeyê ma Kirdkî, (dimilkî-kirmanckî-zazakî) sey kurmanckî, soranî, goranî û lurî lehçeya Kurdkî ya, zaf qedîm û dewlemend a. La ziwanê ma rîyê (rîwalê) polîtîkayanê asîmîlasyonî ra zaf derbe werdo û aye ra zaf zêde aver nêşîyo. Eke yew ziwan de nuştiş, wendiş, perwerde û weşangerî, televîzyongerî nêbo, o ziwan pey de maneno û hêdî-hêdî vindî beno. Xususetê rolê televîzyonan zaf muhîm o. Yew ziwan yan zî lehçe bi televîzyonî reseno mîlyonan keye. Qe jew wasiteyê bîn qasê (hendê) televîzyonî bi tesîr nîyo. Aye ra lazim o yew ziwan yan zî lehçe televîzyonan de cayê xo bigêro.
Tirkîya û Kurdistan de zaf televîzyonî estê la çi heyf ke ziwanê ma tede zaf tay ca girewtêne. Helbet ney zî qiym (bes) nêkerd û semedê vernîgirewtişê asîmîlasyon û talokeyê ser ziwanê ma, gereka ma zî çîyêk bikerdênê. UNESCOYî raporê xo ke semedê vindîbîyayîşê ziwan û lehçeyan de eşkera kerdibî de vatbi kirmanckî zî hêdî hêdî vindî bena. Ziwanê ma bi UNESCOYî nê bi destê ma xelesîyena. Belê, ma zî semedê vindînêbîyayîşê lehçeya qedîm û şirîne kirmanckî dest bi no xebatî kerd.
Kes şeno vajo JIYAN TV do kişta damusnayişê ziwanî de rolekê gird kay bikero?
Raşt o. Seke mi cor de ard ziwan. Lehçeyê kurmanckî televîzyonan ser o aver şi. Her televîzyonê kurmanckî sey wendegeh bî. Ma zî wazenê wa JIYAN TV sey mektebêk bo. Wa şarê ma xo tede bivîno û wayîrê ci bivejîyo. Ziwanê ma qedîm û erjîyaye yo. Wayîrvejîyayîş wezîfeyê ma yo. Karê ma wicdanî û ehlaqî yo. Eke ma ispat bikerê ke ziwanê ma de karê televîzyongerî beno û ziwanê ma yew ziwanî ra cêr nîyo, o wext ma wezîfeyê xo anê ca û wicdanê ma beno rehet.
Şima weşana xo de ca danê seyî bernameyan? Bernameyê şima vêşîr studyo de viraziyenê, ya zî hereman de.
Bernameyê ma pêro zî bi kirmanckî ameyê viraştiş. Her yew yewêk rengîn, vengîn û zengîn ê. Xeberî, sîyaset, terreqnayîş, weşî, resim, gêrayîş, edebîyat û xebata ziwanî mîyanê bernameyanê ma yê neweyan de ca gênê. Programê sey ‘Vengê Domanan’, ‘Çewlîg Ra’, ‘Dêrsimê Ma’, ‘Dem û Reng’, ‘Verî Weşîye’, ‘Hunerê Destan’, ‘Dersê Ziwanî’, ‘Xêze û Xoza’, ‘Vîr û Ziwan’, ‘Namdarê Kurdan’. ‘Bawerî’, ‘Ji Aş û Bajar’ JIYAN TV de cagênê. Teberê nê bernameyan de, ma nika ra tepîya rojane her şewdir bernameyê wendişê rojnameyan ‘Vengê Şewdirî’, bernameyê analîzî ‘Her Het Ra’, her roj bultenê ‘Mîyanê Roje’ û her şan de ‘Ajansê Şanî’ weşînenê. Raşta ci ziwanê ma her ke şino helîyeno. Eke ma vernîya asîmîlasyonbîyayîşî nêgêrê beno ke heta 30-40 serre vindî bibo. Talokeyê winayî esto. Domanê (qicek-qeçek-gede) ma zaf kêm ziwanê ma qisey kenê. Asîmîlasyon televîzyonan ser o lez bi lez beno. Verê cû televîzyonî çinê bî. La nika her keye de televîzyon esto. Aye ra biyayişê televîzyonan semedê dewlete avantajêk o. Da vîst serra pêyêne de ziwanê ma de helîyayîş zêde bîyo. Eke ma zî ewro ra vernîya nê çîyan mêgîrê sibaroj ma zaf erey (berey) manenê. Perspektîfê ma yo esasî wayîrvejîyayîşê ziwanê ma yo. Eke tay bi zî yew feydeyê ma xelesîyayîşê ziwanê ma de bibo ma şa benê. Ma wazenê wa şarê ma ziwanê xo televîzyonî de bivîno û tayêna zêde ziwanê xo qisey bikero. Senî ke kurmancî Vakûrê welatî de xo aver berd, wa kirmanckî zî bi no qayde aver şoro. Ma xebatê (gureyîn) xeberan de standardîzasyon esas gênê, la tay bernameyê ma estê ke goreyê fekanê mintiqayan virazîyenê. Eke ez nimune bida bernameyê sey ‘Dersimê Ma’, ‘Çewlîg Ra’ û ‘Dem û Reng’. Yew Dersim, yew Çewlig û yew zî Sewerêg de yeno antiş. Eke sibaroj îmkanê ma bibê, ma wazenê her mintiqa de yew bername virazê. Derdê ma ziwanê ma û estbîyayîşê ma yo.
Zaraveyê kirmanckî him hetê standardîzekerdiş, him hetê nuştiş û qiseykerdiş de pey de mendo. Nayî ra, him wextê amadekarî de, him zî nika şima zehmetiyê seyî ancenê?
Semedo ke ziwanê ma hetê nuştişî de aver nêşîyo fekê cîya-cîyayî virazîyayî. Ma wazenê wa fekê mintiqayan vindî nêbê û bêrê pawitiş (seveknayiş). La semedo ke ma pêro yewbînan ra fehm bikerê yew ziwanêko nuştekî zî lazim o. Goreyê ma, ma de di fekê esasî estê; yew fekê kirmancê alewîyan, yew zî fekê sunîyan. Sebebê nê her di fekan zî îtiqat (bawerî) o. Ma xeber û bernameyê ke stutyo de virazenê de formanê standarteyan esas gênê. La çiqas zî standart bo, lazim o ma ca bide her di şîweyan zî. Aye ra xebata xeberan de kesê ke ca gênê nême fekê elewîyan, nême zî fekê sunîyan baş zanenê. Ma yew çareyê winayî vîna. Tay xeberê ma nêzdîyê fekê Dersîm, tay zî nêzdîyê fekê Çewlîg ser xo virazîyenê. Ma se bikerim zî nêeşkenê şarê ma razî bikerê. Çike her kesî rê şîweya dew, yan zî mintiqaya xo weş a. Ma nê çîyan sey problem nêvînenê. La ma benê sebebê yew’î zî. Ma wazenê wa pêro fekê kirmanckî xo mîyan de bivînê û demêk badê cû yewbînan ra weş fehm bikerê. Semedo ke şarê ma yewbînan ra durî mendo yewbînî fehmkerdiş zî bîyo zahmet. Beno ke ma bi na xebate bibê wesîleya yewbînî fehmkerdiş zî.
Belkî hona rew o, la reyna zî wazena pers bikera. JIYAN TV hetê şarî çitûr amê pêşwazî kerdin. Şima raştê reaksîyonanê seyî amey?
Raşta ci ma reaksîyonê zaf rindî girewtî. Eke ma bizanayênê şarê ma tira hende qayîl beno, ma do rew ra dest ci kerdêne. Her roj şarê ma gêreno û ma bimbarek keno. Çapemenî de zî na xebata ma xeylê ca girewt û veng da. Ma zaf şa bî. Ez hêvî kena ke ma bi no moral eşkenê zaf çîyanê hewlan bikerê. Semedo ke ma bîyê sebebê keyfweşîya şarê xo, ma zî zaf keyfweş ê. Seke ma pêro zanê, çend aşmîyo ke welatê ma, şare ma zaf qehir û dejî anceno. Însanê ma cuya xo vindî kenê û roj bi roj zulmê dewlete giran beno. Hetêk ra şarî rê zulum beno heto bîn ra çapemenî ser o zulm beno. Televîzyonî yenê padayîş û cezayê giran dîyenê televîzyonan. JIYAN TV zî mîyan de xeylê televîzyonî cezayê pîlî werdî. Mîyanê nê welweleyî de dest ci kerdişê weşanê kirmanckî moralêko hewl da şarê ma. Ez eşkena vaja JIYAN TV mîyanê hewranê sîyayan de sey tîje akerd. Mîyanê hende xemgînî de semedê lehçeyêka kurdkî averşîyayîşêko zaf pîl o. Heto bîn ra tay kesê ke nîyetê ci xirab o û wazenê ma û kurmancan cêra bikerê, na xebata ma ver zaf qahrîyenê. Ê kesê ke vanê ‘zazayî kurd nîyî’ xebata ma ver xemgîn bîyî. Medyaya sosyalî ser o ma rê heqaretan kenê. Vanê ‘çi ra şima vanê ma kurd ê? Tabî ma nê kesê ke çîyêk rê nêbenê û encex medyaya sosyalî ser o sîyasetê kurdan rê heqaretan kenê cidî nêgênê. Ma ewnîyenê karê xo û goş danê waşten û îxtiyacanê şarê xo. Ma ziwanê xo de qisey kenê, ziwanê xo de xebate kenê. Kesê ke ma rê hêriş kenê qet ziwanê xo de qisey nêkenê û feydeyê înan ziwanî rê çin o. Xo ra nê çormeyî tenya xîzmetê polîtîkayanê letekerdişê şarê kurd yê dewlet kenê. Ma xizmet kenê la keyfê înan nêno. Tabî ma vera nê nîyetanhe xirabî zî tekoşîn kenê. Ma xo zey kurd vînenê û ziwanê xo zî perçeyêkê keyeyê Kurdkî vînenê. Şarê ma zî eynî sey ma fikrîyeno. Û aye ra nika ra bi moralêko pîl wayîrê JIYAN TV vejîyeno.
Kirmanckî ra piya JIYAN TV de weşana bi kurmanckî û tirkî zî esta. Wextê derg de zî no rewş do wina bimano. Serva wextê vernî hedef û perspektîfê JIYAN TV çik o?
Tebere kirmanckî de bultenê ma yê bi tirkî zî estê. Ma wazenê wa rengê bînî zî qenal de ca bigêrê. Kurmancî zî di bernameyê ma estê. Nê hurdî programî zî hetê şarî ra zaf yenê heskerdiş. Ne kurmancî bê zazakî, ne zî zazakî bê kurmancî beno. Ma nika se ra 80 bi kirmanckî weşan kenê. La ma wazenê bernameyanê xo vêşîr bikerê. Dema weşanê newe de ma bi çend bernameyanê bînan vejîyenê şarê xo ver. Ma waşt destpêk de goreyê quwetê xo hereket bikerê. Eke îmkan bibo ma wazenê him kadroyanê xo, him zî bernameyanê xo zêde bikerê.
Zewbîn eke vatişê to bibo, fermo?
Waştena ma şarê ma ra na ya ke, wa şarê ma JIYAN TV temaşe bikero û bi ziwanê xo de qisey bikero. Seba desteg û eleqeyê şima zî zaf-zaf sipas kena.
ULKEM ZEREMYA / NAVENDÊ XEBERAN