Ziwanzan Lerzan Jandîl, bi serrano serva kirmanckî gureyîno û zaf emegê xo vîrto ra. Jandîl nika kî bi eşq û heyecanê gird serva raveyberdişê kirmanckî hewldayenanê xo rameno. Jandîl Serra 1987 ra nat, ser kirmanckî de xebiteno û 1990 ra nat qursanê Kirmanckî dano. Hetanî nika rojnameyanê zey Azadî, Azadiya Welat, Yeni Özgür Politika, Newede Dêrsimî de niwîsna. Nika kî nuşteyê ey xeylê kovar û cayan de weşanîyenê. Despêke kar û xebata vejîyayîşê kovara Vateyî de ca girewt û hetanî serra 2008î Grûba Xebate ya Vateyî de xebetîya.
Lerzan Jandîl, nika Berlîn de, Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (ÎKK e.V.) de gureyîno, herzewbîn derheqê kirmanckî de qûrsî dano. Jandîl o ke, derheqê kirmanckî de xêlê eserê ci estê, cewab da persanê ma.
Xeylê ziwanzanî vanê ke, ‘ziwan rihê civakî’ yo. Raştî ke, ziwan serva jû hometî çi îfade keno, eke ziwan nêbo se beno?
Bê guman eke zon mebo, însan însan nêbeno. Ferqanê mordemî heywanî ra ya taybetîye zon o. Lê eke zonê maye mebo se beno? Na derheq de bi hezaran zanayoxan kar kerdo, xebetîyê, wekinitişî viraştê. Naca ma nêşîkînîme nê êncaman pêroyîne ser ro bivinderîme. Lê encamê nînan pêroyîne kî ju yo.
Eke zonê maye hetê koledaran ra bêro înkar kerdene, bêro qedexe kerdene, o taw kî mordem, xo nêbeno. O taw mordem nêşîkîno kesîtîya xo ava bikero, bibo wayirê şexsîyetî. Mordem xo bîyene ra vejîno, beno juyêde bîn, beno pêşkîra destê koledaran.
Domano ke bi zonê mayê pîl nêbîyo, kesîtîya xo ava nêkerda, nêşîkîno bibo wayirê şexsîyetêde stabîlî. O nêşîkîno xo rind û bê ters îfade bikero, xo bîyaro re zon. Her çiqas ke waranê bînan de bibo wayirê berhemanê girsan kî, waranê kesîtîye, şexsîyet û psîkolojî de o tim wayirê kêmasîye, tengîye wo û re xo bawarîye dê qels a.Seba nayene kî zonê maye, bi zonê maye perwerde bîyene, bi zonê maye wenden û nivisnayene heqêde însanan a û na derheq de Hîndistan û seranê pêyênan de Afrîkaya Başurî mîsalê rind ê.
Polîtîkayê asîmîlasyon û etnosîdî yê zihnîyetê hegemon ser kirmanckî de, tesîrê do seyî-çitûr kerd?
Tesîrê asîmîlasîyonî û etnosîdî “Zazayan” mîyan de zafêrî, yên ke ci ra Elewî vajîno, ser ro bî. Sebebê naye zaf ê. Lê nînan ra di sebebî bingeyî yê. Sebebo verên o wo, ke koledaran polîtîkaya xoya asîmîlasîyon û etnosîdî bi nê însanan dest kerd ci. Na derheq de zêde derg mekerî, teferuatê naye “Şark Îslahat Programî” de zaf rakerde amo vatene. Na grupe demê Osmanîyan de ciwîyena komelî ra durî bîye, cayê na grupê ciwîyena komelî de çînê bî. Lê sîstemê Kemalîstî na grupe re bi şertê raya mîyanê ciwîyena komelkî kewtene kerde ra. No şertî kî, gere na grupê kesîtîya xo ra fek biverdêne ra, xo Tirk û musluman bidîyêne.
Sebebo bîn zêr her çiyî Tirkîye de çepitîye kî bi Tirkkî, bi Tirk bîyene dest kerd ci. Xortê na grupe yên ke mîyanê çepan de ca girewt, bi naye zon û kulturê Tirkan ard herdê Kirmancîye. Sebebo de bînî kî o wo, ke kesanê na grupe zaf bîyî vila, welatê xo ca verda û bi naye kî zon û kulturê Tirkan de kewtî têkilîye. Kaleka nînan de sebebo bîn o bî, ke sazîyanê Kurdan serede qedr û qîmetê zonî rind nîyard re zon û no hetê roşnavîran, wendoxan û elîta Kirmancan ra rind nîyamê dîyene, fam kerdene. Nê pêro kî bî sebebê asîmîle bîyena Kirmancan.
Goreyê UNESCO tirkiye de rewşê 18 ziwanan rind niyo. Zereyê nîyenan de kirmanckî zî esto. Kirmanckî bi kamcî ray û kaybazan êşkena xo talokeyê çinîbiyayiş ra bixelesno?
Hêya UNESCO’yî rapora xoya Gujige 2009 de, kaleka taloke û tengasîyanê bînan de bal ant 2500 zonanê ke binê talokeyê vîndî bîyene de rê. Nê 2500 zonan ra 18 zonî kî Tirkîye de rê û Kirmanckî (Kirdkî, Dimilkî) kî nê zonan mîyan de ro. Seba ke Kirmanckî nê talokeyî ra, na vîndî bîyene ra bixelesîyo ra, gere Kirmancî duştê sebebanê vîndî bîyena zonî de bivinderê. Nê çik ê? Seke zanîno, sebebê vîndî bîyena ju zonî yo taybetî, zonê perwerdeyî nêbîyen a. Raşt a, nê şertan de ma nêşîkînîme Kirmanckî bikerîme zonê perwerdeyî. Lê ma Kirmancî şîkînîme gelê çiyan bikerîme.
Her çî ra ver, gere Kirmancî zonê xo qesê bikerê. Yanê Kirmanckî bibo zonê Kirmancan yo rojane. Elîta Kirmancan, roşnavîrê Kirmancan qedr û qîmet bidêrê Kirmanckî û bi naye kî ê bikerê wayirê prestîjî. No kî re wayir vejîyene beno. Gere Kirmancî bi zonê xo hem binivisnê û biwanê. Kardar û esnafê Kirmancan gere Kirmanckî bikerê zonê xo yê tîcaretî. Beledîyeyî xizmetanê xo Kirmanckî bidêrê. Medîyaya Kurdan gere tayêna zêde giranîye bidêro Kirmanckî. Û kaleka nînan de her kes hetê xo ra berhemanê Kirmanckî şarî mîyan de bikero vila, pare bikero. Binê nê şertan de çiyo ke ma şîkînme bikerîme, o wo, ke ma gere kaleka qesê kerdene de, wenden û nivisnayena zonê xo bimusnîme domananê xo.
Şima gureyîn û hewildayenê serva kirmanckî yê sazgehanê Kurd senî vînenê. Kirmanckî nika kamcî merhale de ya?
Seke zanîno, sazîyê Kurdan derheqê zonî de xêlê herê mendî. Kaleka na herê mendene de kar û gureyê înan derheqê Kirmanckî de wayirê xetayêde xurte nêbî û hêna kî nîyo. Raştîye kî hetan naye ra di hîrê serî ravêr hema hema zafêrîya roşnavîr û sazîyanê Kurdan binê nameyê Kurdî de tenya Kirdaskî fam kerdêne û waştêne, ke wa no bibo raştîya Kurdan. Ti vatêne qeyî modelê Tirkan amêne kopî kerdene. Na derheq de zaf zametî amayî antene. Lê ewro her çiqas ke hêna tayê kesî na bawerîya/îdolojîye kanî de rê kî, êndî zafêrîya şarê ma na ca verdê. Yanê bi kilmîye rojê tengî pê de mendî.
Angorê bawerîya mi Kirmanckî ewro raya vîndî bîyene de vindete wo. Yanê hêna ra nêxelesîyo, lê ver va vîndî bîyene de cayê xo de vindeto. Çike êndî gelê roşnavîr û kesî Kirmanckî xo rê kerdo derd, kerdo bar, na derheq de xebetînê, berheman danê. Her çiqas ke nê xebat û berhemî hêna nêrestê şarê ma kî, tesîrê nînan şarê ma ser ro hem hetê psîkolojî de û hem kî hetê re xo bawer kerdene de ênê dîyene.
Seba ke zê ju Celadet Bedirxanê Kirmanckî çînê bî, seba ke zê medîyaya Kurdan, zê televîzîyonî, kovarî, rojnameyî û portalê înternetî çînê bî, Kirmanckî de kêmasîya ju otorîte vejîye. Bê na otorîteya îlmîye karê Kirmanckî zafêrî zê karê kesan mend. Kaleka naye de sebebo ke Kirmancî/Kirdî/Dimlijî qasê Kirdasan/Kurmancan homojen nîyê, -zê Kirmancan, Kirdan û Dimlijan- problem û tengasîyê bînî kî vejînê.
Şima nika serva ziwan, gureyînê bi çi rengî ramenê. Şima êşkenê tayn behsê nê gureyînan bikerê?
Ez nika, Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza) ÎKK e. V. de gureyîna. ÎKK, ke 2001 de amê ava kerdene, hetanî nika derheqê Kirmanckî gelê semînarî, konferensî, panelî, rafîşişî, tîyatro, kursê zonî, şandê kulturî viraştî. Lê karê ÎKKyo tewr balkêş, projekta “Materîyalê musayişî yo dizonkî” ya.
Sera 1990ye ra nat ez kursanê Kirmanckî dana. Nê kursî komelanê cîya cîyayan de virazînê. Emser di serî yo, ke ez nê kursan rojanê Şemeyî Cemxane de û rojanê Çarşemeyî kî mektebê Nürtengengrundschule de dana. Kaleka nê karan de ez seba domananê ke halêndê domanan ra derbazê mektebî bene –ke Almankî cira Vorschule vanê- materîyalan kena amade.
Dewleta Tirk serva ke Kurdan onca lete bikero, hewl dana goreyê xo kamiyê da newî yê ‘zazayan’ rono. Şima derheqê nê hewildayenan de se vanê?
Bê guman na polîtîkaya koledaran ya taybetî ya. “Bike parçe û ser ro hukum birame.” Na derheq de tecrubeyê Kurdan bi dej başurê Kurdistanî de est o. Meseleya Sorankî û Kurmanckî, Hewremankî ûêb. Lê Kurdan, sazîyanê înan hêna kî naye ra derse nêgirewta. Hêya koledarî naye wazenê. Ma biwazîme mewazîme xo rê çend sucşîrigan kî pêyda kenê. Û nê sucşîrigî kî na lete bîyene ra nan wenê. Ma nêşîkînîme na polîtîkaya koledaran bivurnîme. Lê ma şîkînîme duştê na polîtîka de bivinderîme, duştê naye de polîtîkayêde raşte biramîme. Ma gelo ewro halê ma hênên o? Nê. Ma sucşîriganê koledaran rexne kenîme, înan ra hêrs benîme, çi bêro verê fekê ma, seba înan vanîme.
Lê ma seba xo se kenîme û se vanîme. Gelo çend roşnavîrê Kirdasî Kirmanckî musê, ya kî wazenê bimusê. Roşnavîran ca biverdîme, gelo çend zonzanyoxê Kirdasî -ke nê derheqê zonî de wayirê îda yê- Kirmanckî musê ya kî wazenê bimusê. Gelo kêyê çend roşnavîrê Kirdasî de materîyalê niviskî, yan kî çend CDyê muzîkî bi Kirmanckî est ê? Gelo sazîyê Kurdan îmkananê xo ra çiqas seba Kirdaskî û çiqas kî seba Kirmanckî kenê pare?
Angorê bawerîya mi, eke ma cewabê nê persan bi taybetî û karekterê roşnavîrîye bidêrîme, o taw ma vînenîme, ke na derheq de kêmasî, şaşî û hêtanî xetayê ma gelê rê. Seba naye kî gere ma ver de xo de nîyadîme û pêyco kî duştê na polîtîkaya qilêrin de gamanê neweyan bierzîme. Eke ma na kerde, o taw zê her babete na derheq de kî şansê serkewtena koledaran tayêna beno şenik.
Pirtukê Kirmanckî
Ma yanê Înstîtutê Ziwan û Kulturê Kirmancî (Zaza) ÎKK e. V. û YEKMALe Berlin, bi înîsîyatîfê hevalê ma Alan Dilpakî û Gunay Dariciye kî na projekta “Wendene roştî ya” (Xwendin ronahî yê/Lernen ist Licht) sera 2010 de rêyêna kerde aktuel û destci amadekerdenê pirtukê dizonkî Kirmanckî-Almankî û Kurmanckî-Almankî kerd. Û çerçeweyê na projekte de kî pirtukê cêrênî çap kerdî.
* “Xiznaya Çekuyan l-ll”
Eylule 2011
* “Gencînîya peyvan l-ll”
Eylule 2011
* “Hewnê Şîlane” Mard 2012
* “Xewna Şîlanê” Mard 2012
* “Xiznaya Çekuyan lll-lV”
Eylule 2013
* “Gencînîya peyvan lll-lV”
Eylule 2013
* Çîroka beqikê Ceresunî”,
Gulane 2015
* “Çîroka beqokê leheng”
Îlon 2015.
Xêca na projekte ÎKK û YEKMALe pîya karanê bînan kî kena. Ma pîya zê projekta “destî ver de” -ke na projekte de domanê qijî seba di zonan Kirmanckî-Almankî ênê amade kerdene-, Newroza domanan, roja zonê maye ûêb. fîraznenîme. Ancîya ÎKK avakerdişê halêndê domanan “Pîya” de -ke hetê YEKMALe ra amê rakerdene- zê partnerê kooperasîyonî cayê xo girewto.
ULKEM ZEREMYA / NAVENDÊ XEBERAN