- ‘İnşa edilmiş erkek’ kitabı, erkeklik tasavvurlarının tarih boyunca nasıl değiştiğini içeriyor. Yazar ‘hegemonik erkeklik’ten söz ediyor; toplumsal olarak en çok saygı gören ve yüksek statüyü veren erkeklik biçiminden. Bu ideali bir güzellik ideali gibi düşünebilirsiniz: Onunla büyüyoruz, medyada hangi erkeklerin gösterildiğini ve bilinçsizce kaydediyoruz.
- Alfred Adler, oğlanların erkek kimliğini psikolojik bir zorunluluktan değil, toplumsal-kültürel mantıktan aradığını savunuyor: Kadınların daha az güce sahip olduğunu gözlemliyor ve ciddiye alınmak için ‘dişil’ olanı reddediyorlar. Kızlar ise ‘dişil’ olmaları gerektiğini öğreniyor; öfkelendiklerinde ‘huysuz’ damgası yerken, oğlanlar ‘iddialı’ sayılıyor.
- Anneler, oğulları 7-9 yaşına geldiğinde, yani ‘gerçek oğlanlar’ olarak büyümeleri gereken dönemde bilinçsizce onlardan uzaklaşıyor. Şefkat ve yakınlık cinsiyete göre dağıtılıyor. Erkeklik normunda şu var: Erkek liderdir, ne yapılacağını bilen kahramandır. Bunu yapamıyorsan bu düşünce kalıbına göre artık ‘gerçek erkek’ değilsin. İşte sorun tam da bu.
Çeviri: Yeni Özgür Politika
Alman gazeteci ve yazar Anne Dittmann, sunucu Tino Amaral ile yaptığı "Echt & Unzensiert" adlı podcast yayınında, "Bugünün oğlanları, yarının Erkekleri: eşitlikçi bir gelecek için oğullarımızın bizden ihtiyaç duydukları"(*) adlı kitabı hakkında konuştu. Anne Dittmann, erkek çocuklarını farklı yetiştirmenin neden önemli olduğunu açıklıyor. "Şefkatli Erkeklik" kavramı, "şefkatin ve yakınlığın cinsiyete göre nasıl dağıtıldığı", sorunlu rol modelleri ve geleneksel erkeklik normlarının kökenleri üzerine değerlendirmelerde bulunuyor. Erkek çocuklarının yetiştirilme süreçlerini Almanya özelinde ele alarak bu durumun çevreye ve bölgeye göre değişebildiğini ancak egemenlik ve baskınlık gibi bazı özelliklerin oldukça evrensel olduğunu vurguluyor.
Sevgili Anne, hangi tipik “erkek” atıflarını özellikle sorunlu buluyorsun?
On bir temel özelliği ölçen bir anket var: CMNI, yani Erkeksi Normlara Uyum Envanteri. Psikologlar tarafından 20 yıldan fazla bir süre önce geliştirildi ve bugün erkeklik rolü tasavvurlarını ölçmek için oldukça güvenilir bir araç sayılıyor. Elbette bu özellikler çevreye, bölgeye göre değişebiliyor. Baskınlık gibi bazı özellikler oldukça evrensel. Risk alma ya da kazanma isteği gibi diğerleri ise daha çok bir yönetici profilini hatırlatıyor.
Bu ankette ölçülen on bir özellik şunlar:
• Kazanmak istemek
• Duygusal kontrol
• Risk alma
• Şiddet
• Baskınlık/egemenlik
• Playboy davranışı (zengin ve hayatını eğlence odaklı sürdüren)
• Kendi kendine yetme/bağımsızlık
• İşe öncelik vermek
• Kadınlar üzerinde güç
• Eşcinsel erkekleri küçümsemek
• Statü peşinde koşmak
Bunlardan hangisinin en sorunlu olduğunu genel geçer biçimde söylemek zor; bu büyük ölçüde bağlama bağlı. Ama yaklaşık 20.000 erkeğin katıldığı büyük bir Avustralya araştırması şunu göstermişti: Kendi kendine yetme konusunda özellikle ısrarcı olan erkeklerde depresyona yakalanma riski belirgin biçimde daha yüksek.
Sonuçta şunu söyleyebiliriz: Bu özelliklerin her biri sorunlu hale gelebilir; özellikle de aşırı vurgulanırsa ya da hayatın diğer alanlarına baskın çıkarsa. Duygularını aşırı kontrol eden ya da her zaman kazanmak zorunda olan biri er ya da geç zorluk yaşar, iç dünyasında da dış dünyasında da.
Bu geleneksel erkeklik normları nereden geliyor? Yüzyıllardır öylece aktarılan görüşler mi bunlar?
Avustralyalı eğitim bilimci R. W. Connell, ‘İnşa edilmiş erkek’ adlı kitabında erkeklik tasavvurlarının tarih boyunca nasıl değiştiğini çok çarpıcı biçimde gösteriyor. Connell bu bağlamda ‘hegemonik erkeklik’ten söz ediyor; yani toplumsal olarak en çok saygı gören, en başarılı sayılan ve en yüksek statüyü veren erkeklik biçiminden.
Bu hegemonik erkeklik yüzyıllar içinde değişti. Orta Çağ’da belki şövalyeler, daha sonra hatta rahipler ideal sayılıyordu: perhizli, disiplinli. Bugün ise yaklaşık 200 yıldır (kapitalizmin ve sömürgeciliğin yükselişiyle) bu ideal figürü iş insanı şekillendiriyor. Erkeklik hiyerarşisinin tepesinde o var; ekonomik gücü, kontrolü ve statüyü simgeliyor.
Bu ideali bir güzellik ideali gibi düşünebilirsiniz: Onunla büyüyoruz, medyada hangi erkeklerin gösterildiğini görüyoruz ve bunu bilinçsizce kaydediyoruz.
Bu idealin oğlan çocukları üzerinde nasıl bir etkisi var?
Araştırmalar ilkokul çağındaki çocukların bile kimin ileride ‘başaracağını’ ve kimin başaramayacağını oldukça iyi bildiğini gösteriyor. Akademisyen ailelerden gelen çocuklar gerekli kodları erken fark ediyor: nasıl konuşulur, nasıl davranılır, senden ne beklenir. Şunu anlıyorlar: Böyle davranırsam ileride bunun ödülünü alırım.
Başka sosyal çevrelerden gelen çocuklar ise sık sık erken yaşta fark ediyor ki davranışları, dilleri, ifade biçimleri okulun ya da toplumun onlardan beklediğiyle uyuşmuyor. Bu da hayal kırıklığına yol açıyor. Bazıları daha fazla uyum sağlamak yerine direnişe geçiyor; yine de kendilerini etkili, değerli ve görülmüş hissedecekleri başka roller arıyorlar. Bu roller onları klasik bir kariyer yoluna sokmasa da görüldüklerini hissettiriyor.”
Araştırmalar küçük oğlanların stresli ya da kriz dönemlerini kızlardan daha kötü atlattığını gösteriyor. Burada “daha kötü” tam olarak ne demek? Erkeklerin baş etme biçimi genelde nasıl görünüyor?
Ne yazık ki birçok oğlan erken yaşta ‘bağımsız’ olması gerektiğini deneyimliyor. Bağımsızlık, derinlere yerleşmiş bir erkeklik normu. Yardım istemek onlara öğretilmiyor; ki bu saçma, çünkü hepimiz yetişkin olarak sürekli yardım alıyoruz: resmî işlemler yapıyoruz, sağlık sigortasına para ödüyoruz, arkadaşlarımızı arıyoruz. Hiç kimse tamamen bağımsız yaşamıyor; bu bir yanılsama.
Oğlanlar ise erken yaşta bağlantıyı koparmayı öğreniyor. ‘Bağlantısız’ olmaları, başkalarına muhtaç olmamaları gerekiyor. Araştırmalar gösteriyor: Oğlanlar kızlara göre gerçekten daha az dayanıklı; özellikle kriz dönemlerinde. Çünkü daha sık yalnız kalıyorlar. ‘Bir sorunum var. Ne yapacağımı bilmiyorum’ diyebilecekleri yakın kişiler daha az.
Arkadaşlık meselesi de önemli: Birçok oğlan duygusal olarak kendini paylaşmayı öğrenmiyor; yakın arkadaşlarıyla bile. Ne yapacağını bilememek kişisel başarısızlık olarak hissediliyor. Erkeklik normunda şu var: Erkek liderdir. Ne yapılacağını bilen kahramandır. Bunu yapamıyorsan, bu düşünce kalıbına göre artık ‘gerçek erkek’ değilsin.
İşte sorun tam da bu. Oğullarımızı geleneksel erkeklik normlarına göre yetiştirirsek, büyük olasılıkla daha mutsuz, daha sağlıksız ve çoğu zaman daha kısa bir hayat yaşarlar.
Birçok oğlan “sözde dayanıklılık” geliştiriyor. Bu ne demek?
Evet, bunu ben de çok ilginç bulmuştum. Amerikalı psikolog William Pollack bu konuda araştırma yaptı; ‘Listening to Boys’ Voices’ projesinde de. Onlarca yıl süren araştırmasında birçok oğlanın bir tür ‘sözde dayanıklılık’ geliştirdiğini buldu. Bir oğlan ‘Umurumda değil’ ya da ‘Bana ne’ derse, bunu çoğu zaman olduğu gibi kabul ederiz. Deriz ki: Ah, sağlam çocuk, ona teflon gibi yapışmıyor. Ama gerçekte durum çoğu zaman çok farklı.
Pollack şöyle diyor: İçten içe bu oğlanlar pekâlâ incinmiş oluyor; sadece göstermelerine izin yok. Erken yaşta kırılganlıklarını ifade edemeyeceklerini öğrenmişler. ‘Bu bana acıtıyor’ ya da ‘Üzgünüm’ gibi cümleler adeta onlardan sökülüp alınmış. Bunun yerine ‘Senin sorunun’ ya da ‘İlgilenmiyorum’ gibi savunma tavırlarına kaçıyorlar. Bu dışarıdan güçlü görünür ama çoğu zaman bir korunma mekanizmasıdır.
Bir başka büyük sorun: Oğlanlarda depresyon sık sık fark edilmiyor; çünkü kızlardakinden farklı görünüyor. Kızlar duygularını çoğu zaman adlandırabilirken, oğlanlar içsel sıkıntılarını daha çok içe kapanma ya da ani öfke olarak gösteriyor.
Pollack, bu işaretleri farklı okumayı öğrenmemiz gerektiğini söylüyor: Bir oğlan eve gelip kapıyı çarpıyorsa, içine kapanıyorsa, neredeyse hiç konuşmuyorsa, çabuk öfkeleniyorsa, bunlar ciddiye almamız gereken uyarı işaretleridir.
Ebeveynler oğullarına nasıl davranmalı?
Oğlanları dinlemeliyiz. Duyarlı ve orada olarak. Bir oğlan bir şeyin onu üzdüğünü ya da utandığını söylüyorsa, ‘Hadi canım, sen güçlüsün’ ya da ‘Bunu atlatırsın’ gibi cümlelerle karşılık vermemeliyiz. Sadece orada olmalı, dinlemeli ve ona alan açmalıyız.
Kendi deneyimlerimizi de paylaşabiliriz: ‘Bunu bilirim, ben de senin yaşındayken böyle hissetmiştim.’ Ya da sadece sormak: ‘Bu konuda ne hissediyorsun? Ne zamandan beri böyle? Şimdi ne iyi gelirdi? Sarılmak ister misin?’
Mesele hemen çözümlerle gelmemek, ki bu da çok erkeksi bir baş etme stratejisidir: hemen harekete geçmek, tamir etmek, çözmek. Oysa çoğu zaman sadece orada olmak, dinlemek, anlamak yeter. Özellikle bu güven inşa eder. Ve güven, oğullarımızın bize açılabilmesinin temelidir.
Bir oğlan kimsenin dinlemediğini hissederse, daha kötüsü utandırılırsa, daha da kapanır. Ama açık olursak, orada olursak ve ciddi ilgi gösterirsek bağ kurulur. O zaman oğullarımız şunu bilir: Olduğum gibi olabilirim ve kötü hissettiğimde bunu gösterebilirim.
Birçok ebeveyn şunu soruyor: “Bir anne ya da baba olarak arkadaş çevresi, kreş ve okulun güçlü etkisine karşı koyabilir miyim?” Sen ne düşünüyorsun?
Şu açık: Çocuklarımız dışarıdan etkilerle eve geliyor. Kreş çağında ‘Pembe kızlar için, gerisi oğlanlar için’ gibi cümleler geliyor. Bu normal. Çünkü tam burada ebeveyn olarak bizim işimiz başlıyor: konuşmaya girmek.
Sorabiliriz: ‘Peki ahududu dondurması ne olacak, onu yiyebilir misin?’ ya da ‘Sence bu adil mi?’ Böylece düşünme kıvılcımları oluşuyor. Oğlum küçükken böyle konuşmalar yapmıştım. İkinci konuşmadan sonra bile şöyle demişti: ‘Aslında bu gerçekten saçma. Hiç mantıklı değil, ve adil de değil.’ Çabucak kopabildi.
Duygular konusunda da aynı: Elbette birçok oğlan okul bahçesinde dizini çizdiğinde hıçkıra hıçkıra ağlamaz. Utandığı için, grup dinamiği yüzünden bastırır. Ama bu kötü değil. Önemli olan, evde daha önce bastırdığı her şeyi ifade edebileceği bir alan yaratmamız.
Mesele şunu hissetmeleri: Burada olduğum gibi olabilirim. Burada her şeyi hissedebilirim. Burada beni etkileyen şeyler hakkında konuşabilirim. Onlara bu alanları yıllar boyunca sunarsak şunu içselleştirirler: Güvenlik böyle hissettirir. Güvenli bağ böyle hissettirir. Bütün bir insan olmak böyle hissettirir. Ve sonra kendilerine bu tür yakınlığı sürdürebilecekleri insanlar ararlar.
Yani ebeveynler kreşe, okula ya da arkadaş çevresine ‘karşı savaşmak’ zorunda değil; kendileriyle kalabilirler. Çocuklarına yıllar boyunca güvenilir, sevgi dolu deneyim alanları sunarlarsa zaten çok büyük bir iş başarmış olurlar.
Sık sık “Oğlanlara erkek rol modeller eksik” deniyor. Sen ne düşünüyorsun?
Evet, doğru: Oğlanlara sık sık rol modeller eksik ama illa erkek rol modeller değil. Bu, neredeyse ezberlenmiş gibi tekrarlanan ‘erkek rol model’ çağrısını çoğu zaman fazla tek boyutlu buluyorum. Örneğin iki yıl önce ‘Oğlanları nasıl feminist yetiştirebiliriz?’ konulu bir etkinlikteydim. Sonunda bir anne somut olarak ne yapılabileceğini sordu, sahneden hemen şu geldi: ‘Erkekleri de işin içine katmalıyız, oğlanların erkek rol modellere ihtiyacı var.’ Açıkçası bu beni hayal kırıklığına uğrattı. Sadece şunu düşündüm: Gerçekten mi? Yine mi?
Oğlumun babasının ensesinde oturup kulağına nasıl eğitim vereceğini fısıldamak istemiyorum. O zaman kendimi 1950’lerden bir anne gibi hissediyorum: ‘Hadi oğluna onu sevdiğini söyle. Bir öpücük ver.’ Bunu istemiyorum. Bu bağımlılık içinde yaşamak istemiyorum. Biz ayrıyız, farklı eğitim tarzlarımız var – bu sorun değil. Elbette birbirimizle uyum sağlıyoruz ama rolümü yanımda bir erkek var mı yok mu diye bağımlı hale getirmek istemiyorum.
Kendimi açıkça bir rol model olarak görüyorum, oğlum da aynı şekilde görüyor. Bunu açıkça da söyledi: ‘Anne, sen benim rol modelimsin.’ Bu beni güçlendirdi ama aynı zamanda şaşırttı; çünkü bilimin ve medyanın sık sık iddia ettiği şeyle çok çelişiyor.
Oğlanların mutlaka erkek rol modellere ihtiyaç duyduğu fikrinin nereden geldiğini bulabildin mi?
Sonra araştırmaya başladım ve Sigmund Freud’a rastladım. Oidipus kompleksiyle erkeklik gelişimine dair ilk psikanalitik modeli geliştirmişti: Buna göre bir oğlan, babayla rekabetten vazgeçip onunla özdeşleşirse ‘doğru’ erkek olur. Ancak böyle (Freud’a göre) erkek kimliği oluşabilir. Yani çevirisi şu: Oğlanların erkek olmak için babalara ihtiyacı vardır.
Ama bugün birçok bilim insanı bunu tamamen farklı görüyor. Örneğin doktor Alfred Adler, oğlanların erkek kimliğini psikolojik bir zorunluluktan değil, toplumsal-kültürel bir mantıktan aradığını savunuyordu: Erken yaşta kadınların daha az güce sahip olduğunu gözlemliyor ve ciddiye alınmak için ‘dişil’ olanı reddediyorlar. Kızlar ise ‘dişil’ olmaları gerektiğini öğreniyor; öfkelendiklerinde sık sık ‘huysuz’ damgası yerken, oğlanlar ‘iddialı’ sayılıyor.
Bazı anneler bir noktada oğullarından kendilerini geri çekmeye eğilimli oluyor, değil mi?
Doğru. Psikanalist Nancy Chodorow, birçok annenin oğulları yaklaşık yedi, sekiz ya da dokuz yaşına geldiğinde, yani ‘gerçek oğlanlar’ olarak büyümeleri gereken dönemde bilinçsizce onlardan uzaklaştığını gözlemlemiş. Birden şöyle deniyor: ‘Git babana yardım et, garajda. Burada bizimle mutfakta durmana gerek yok.’ Ya da: ‘Artık büyüdün, iyi geceler öpücüğüne gerek yok.’
Bütün bunların arkasında çoğu zaman oğlanın ‘ana kuzusu’ olacağı, yani fazla dişil görüneceği korkusu var. Böylece oğlana bilinçsizce şu mesaj veriliyor: ‘Bana fazla bağlanma, beni örnek alma; çünkü ben bir kadınım. Senin erkek gibi davranman, babaya yönelmen, erkeklik normlarına göre şekillenmen gerekiyor.’
Bu derin bir kopuş. Çoğu zaman erken bir incinme ve öfke bırakan duygusal bir ayrılık. Bu özellikle küçük bir oğlan kardeş sahibi olduğunda görünür. Araştırmalar gösteriyor: Büyük abi olduğunda çoğu zaman bebekle kucaklaşmasına ya da yardım etmesine izin verilmez, fazla vahşi olabileceği korkusuyla. Kızlar ise sık sık doğrudan işin içine katılır: ‘Sen harika bir abla olacaksın, hadi şimdiden yardım et.’ Burada şefkatin ve yakınlığın cinsiyete göre nasıl dağıtıldığı açıkça görülüyor.
Bütün bunlar, oğlanların çoğu zaman kendi istekleri dışında en önemli bağlantı kişilerinden yani annelerinden kopmak zorunda kalmasına yol açıyor. Ve bu iz bırakıyor. Bu yüzden açıkça söylüyorum: Anneler oğulları için pekâlâ rol model olabilir.
Bunu bir psikoloğa da sordum: ‘Kimler rol model olabilir?’ Cevabı şuydu: ‘Cinsiyete bağlı değil. Çocuğu doğurmuş olman da önemli değil. Bir büyükanne de bir baba ya da öğretmen kadar rol model olabilir. Önemli olan, kendini özdeşleşme figürü olarak sunman ve bunu kendin de hissedebilmen.’ İşte mesele tam da bu: Cinsiyetten bağımsız olarak kendimizi rol model olarak görmeliyiz.
(*) Kitabın Almancası: Jungs von heute, Männer von morgen: Was unsere Söhne für eine gleichberechtigte Zukunft von uns brauchen
Kaynak: EDITION F. (2014 yılında Berlin'de kurulan, kadın odaklı bir Alman dijital medya platformudur)