• Berkun Oya, “eski” Türkiye’nin geride kaldığının farkında. Arka planında Ferdi Özbeğen’den Ömer Faruk Tekbilek’e uzanan metinlerarasılıkla ve temsiller arası diyalogların çarpışmasıyla kurulan o muazzam diyaloji bu kez ortada yok. İkinci bölümün sonunda çalan “Başım Belada” şarkısında Ahmet Kaya’nın sesini duymuyor, yine de zihnimizde sessizce eşlik ediyoruz.

BİLGE AKSU

Bundan 6 yıl evvel aşçısından amirine dilimize düşürdüğümüz, izlemesi üç-beş saat sürse de tartışması yıllara yayılan Bir Başkadır dizisi geçtiğimiz günlerde ikinci sezonuyla karşımıza çıktı. İlk sezonda Berkun Oya’nın tipleme boyutuna indirgediği karakterlerle ördüğü anlatı, seçilen temsillerin geniş arka planlarıyla göz alıcı bir Türkiye panoraması sunuyor ve izleyicilerin statüsüne, kimliğine hatta meşrebine göre açıldıkça açılan tartışmalar yaratıyordu. “Yazarın sesinin” minimuma indiği, karakterlerin kendi yüklerini belirli karşılaşma mekanlarında eşit biçimde sergilediği ilk sezona dair Bahtin’ci bir bakışla şu yazıyı yazmıştım, değişen anlatıyı analiz etmek açısından meraklısı evvela oraya bakabilir: https://justpaste.it/9iwfz 

İkinci sezon her bakımdan ilkinin yarısı ölçeğinde; bölüm sayısı da, karakterler de, anlatılan hikaye de azalmış. “Yeni” Türkiye ekseninde tutarlı bir dönüşüm bu; artık diyalogların yerini monologlara bıraktığı gündelik hayat, temsilde de kendini gösteriyor. Fakat bunu yaparken en büyük numarasını da kendi anlatısına kurban ediyor Berkun Oya. Bu bilinçli tercihin sonuçlarına birazdan geleceğiz. 

2020’nin sonlarındaki ilk sezon, genç Meryem’le açılıp yine onunla kapanan bir çerçeve anlatı sunuyordu bize. Terapi odasında geçirilen yirmi dakikadan sonra Meryem’in ailesini, mahallesini, çevresini tanıyor, telaşsız ilerleyen bir akışın içinde Peri’ye ve onun çevresine geçiyorduk. Kimi eleştiriler de bu geçişin samimiyetini sorguladı; Meryem’i muhafazakar ve yoksul bir çevrenin çekirdeğine, Peri’yi ise özellikle annesi ve arkadaşları üzerinden seküler ve kentlilerin çekirdeğine yerleştirmiş gibiydi Berkun Oya. Fakat anlatının hakkını vermek lazım, bir “asansör” gibi bu temsiller arasında dolaşan karakterler üzerinden tüm taraflara göz atabiliyor, metropol özelinde bir Türkiye temsilini baştan aşağıya görebiliyorduk. Meryem’in yaptığı börek, evini temizlediği Sinan üzerinden oyuncu Melisa’ya ulaştığı gibi, akşamları çay-çekirdek eşliğinde izlenen TV’de Melisa’nın dizisini takip eden hem Meryem hem de Peri’nin burjuva ailesi oluyordu. Terapi odasında Peri’yi seküler ailesi, Meryem’i ise hocaefendisi seslendiriyor, arkalarındaki fısıltı bulutu kat kat açılarak şehre yayılıyordu.

Uzun bir aradan sonra gelen yeni sezona, yeni bir karakterle başlıyoruz. Başkomiser Muzaffer, yakın zamanda eşini kanserden kaybetmiş; pek aklına yatmasa da yenemediği uykusuzluğa çare olur diyerek terapi odasında bulmuş kendini. Berkun Oya’nın şaşırtıcı bir performansla bizzat canlandırdığı bu karakter, birçokları için kusursuz bir yönetici polis temsili. Yıllar boyu şiddet uyguladığı eşinden son nefesinde istediği helallikten emin değil, karın ağrısı da bu zaten. Rahmetlinin son zamanlarda biraz olsun rahatlamak için, belki de ömründe ilk kez hediye olarak talep ettiği robot süpürgeyi almamış zamanında. Neticede evin işi, kadının işi; yeni nesil zırtapozluklara ne gerek var? Fakat bu kökten reddediş hali, eşinin vefatından sonra bir halüsinasyon biçiminde dikilmiş karşısına; sonrası bitmeyen uykusuzluk ve terapi odası… 

Muzaffer üst düzey bir yetkili. Zaman zaman karşısına “siyasi” dosyalar geliyor. Bunu Peri’ye laf arasında yakınmalarından anlıyoruz. Tabii ona göre gelen dosyaların niteliğinin önemi yok. Sorgu odasında karşısına geçen kişinin sanki hiçbir şey yokmuş gibi, “bu dava siyasidir, siz de bunu biliyorsunuz” demesine ifrit oluyor. Bu devranın dönmeyeceğinden emin. İlk sezonda sık rastladığımız “tesadüfler” burada da devreye giriyor ve böylesine iktidarcı, otoriter bir karakterin Meryem’in hem komşusu olmasına hem aynı kişiden terapi almasına pek şaşırmıyoruz. Hatta Meryem’in “sakıncalı” kocasına dair görüşleri de dizinin evrenine binaen normal karşıladığımız kesişimler oluyor. Fakat Muzaffer öylesine büyük bir yetkili ki, ilk bölümün yarısını ele geçirmesi yetmezmiş gibi her dakikada gölgesi üstümüzde dolaşır hale geliyor. 

Tam da bu noktada, böyle bir metinlerarasılık ve hatta Bahtin’ci diyalojiyle fenomen hale gelen bir dizinin ikinci sezonuna dair sorgulamalarımız artıyor. Bahtin’e göre diyalojik (çok sesli) bir anlatıda karakterler bazı uzamlarda zorunlu kesişim anları (kronotop) yaşar. Sözgelimi Raskolnikov’un sorgu yargıcıyla olan diyalogları da, Marmeladov’la meyhanedeki konuşmaları da her iki tarafın kendi statülerinin, kendi kimliklerinin söylem bulutları etrafındaki çarpışmalardır. Bir Başkadır’da Meryem’in Melisa’nın izine rastladığı Sinan’ın evi ya da Peri’nin Gülbin’le konuştuğu süpervizyon odası böyle ortamlardır. Buralarda cisimleşen sınıfsal ve kimliğe dayalı ayrımlar, karakterlerin söyledikleri kadar söylemediklerini de metne dahil eder, ima yoluyla anlatının bir parçasına dönüşür. Peri’nin bazen üsluplaştırma (ödünç alma), bazen parodi yoluyla taklit ettiği Meryem artık onu hiç tanımayan Gülbin açısından bir muhatap haline gelir. Geri kalanı da haliyle, anlatının becerisine kalır; ilk sezonda kimi zaman çığrından çıkan tesadüflere burun kıvırmama sebeplerimiz, biraz da bunlardır.

Hepimizin her an başı belada

Berkun Oya, “eski” Türkiye’nin geride kaldığının farkında. Arka planında Ferdi Özbeğen’den Ömer Faruk Tekbilek’e uzanan metinlerarasılıkla ve temsiller arası diyalogların çarpışmasıyla kurulan o muazzam diyaloji bu kez ortada yok. Hakkını teslim edelim; ilk sezonu birlikte izlediğimiz bir sürü insan bugün ya içeride ya dışarıda. Hangisi daha soğuktur bilinmez, Silivri’den Berlin’e uzanan bir hat var uzun süredir. Artık ne Peri’nin sihirli dünyası var ne Meryem’in yoklukları var kılmaya çabalayan çaresiz çevresi. Bu azalan, yalnızlaşan, diyalogdan kaçıp monoloğa yönelen “yeni” Türkiye’de yönetmenin renkli çağrışımlarla satır aralarına eklediği müzikler de yok haliyle. İkinci bölümün sonunda çalan “Başım Belada” şarkısında Ahmet Kaya’nın sesini duymuyor, müziğe kendimizi vererek, belki de söylemeden, zihnimizde eşlik ediyoruz. Tıpkı Muzaffer’in son bölümde ifade almaya oturduğu sorgu odasında evvela dördüncü duvarı yıkıp kameraya baktığındaki gibi, hepimizin her an başı belada. 

Temsillerin ve farklı seslerin azalmasıyla da sınırlı değil mesele. Artık şehrin çeperini de, Beykoz otobüsünü de, Beşiktaş kafelerini ve kulüplerini de, rezidansları da görmüyoruz. “Karşılaşma mekanları” ortadan kalkmış, terapi odasının dışında bir söylem çarpışması imkanı kalmamış. Meryem’in gündelik hayata dair çatışmaları da, Muzaffer’in iktidar kavgaları da bu klostrofobik alana sıkıştırılmış. Kuralların çiğnenip sigara içildiği, perdelerin kapatılıp gözyaşı döküldüğü bu mekan yine de üzerine atfedilen derin anlamı taşıyamıyor ne yazık ki. Peri’nin muhataplığı, doğası gereği eksik öğe; Muzaffer ve Meryem’in birbirleri hakkında kurduğu tüm söylemler ya kendilerine dönmek ya da seyirciye emanet edilmek zorunda. Artık Peri’nin koşa koşa gidip aktarım yapacağı Gülbin’ler ya da Meryem’in fikir alacağı hocaefendiler yok. Tesadüflere dayanan bir zincirde bile olsa Gülbin’den Sinan’a, ondan Melisa’ya, belki nihayetinde TV’den kenar mahalleye ulaşamıyor hiçbir cümle. 

Yönetmenin yapısal bir başka tercihi de sanıyorum bunu güçlendirmek için ortaya konmuş. Meryem’le açılıp yine onunla kapanan ilk sezonun aksine bu kez Muzaffer’le açtığımız hikayeyi, dolaylı bir söylemle yine Muzaffer’den bahseden Meryem’le kapatıyoruz. Son sahnenin dramatik yükü, tam da o sırada eşi sorguda bulunan Peri’nin çaresizliğiyle katlanıyor. Bir süre önce “günün birinde o robotu kapatıp kendini yatağa bırakacaktır” diye düşündüğü Muzaffer’e dair safça duygular besleyenin sadece Meryem olmadığını da anlıyoruz.

Mağdur ve kadir aynı aynı ilacın peşinde

İlk sezonu belirgin bir alınganlıkla sahiplenen seküler kesim için bu tercihler nedense sağaltıcı olmuş görünüyor. Türkiye’nin son 10 yılda otoriterlikte seviye atladığı bir gerçek ama eski Türkiye’den kopuk ve yepyeni bir iklim de sayılmaz bu. Eskiden uzaklarda bir yerlerde yaşandığı duyulan hukuksuzluklar hem merkezin hem çeperin kapısına dayanmış durumda. Mağdur ve kadir olan aynı gemide değilse de aynı ilacın peşinde, kendi yükleriyle aynı tedavi odasında. Meryem’in kapıdan çıkarken kurduğu son cümleden devşirilen umuda tutunmak dışında bir yol göremiyor seyirci. 

Kimseden Brechtyen bir çözüm beklemesek de anlatılan hikayenin gerçeklikle ilişkisini sorgulamamız caiz. Yeni sezonuyla Bir Başkadır, ilk sezondaki o kalabalığı, renkleri ve iyi-kötü tüm duyguları geride bırakıp, birçok düğüm attığı ama hiçbirini çözmediği ağır bir yarım kalmışlık hissiyle son buluyor. Berkun Oya daralan ve yalnızlaşan Türkiye’yi doğru teşhis ediyor etmesine ancak kurgusal gerçekliğin abartı kozunu da fazlaca kullanıyor. Bu açıdan, neredeyse belgesel formuna dönüşen ama bunu da gerçekliğin bazı veçhelerini törpüleyerek karşımıza çıkaran böyle bir kurguya ihtiyaç var mı, emin değilim. Çünkü gerçek hayat dramadan daha sert olduğu gibi, insanlar her şeye rağmen daha konuşkan.