- Yazar ve araştırmacı Mehmet Bayrak yeni kitabı Dağ ve Dam Edebiyatında son 40-50 yılda dağ, hapishane ve zindanlarda yaratılan ya da bu mekanları konu edinen eserleri kapsamlı bir araştırmayla bir araya getirdi.
İKRAM OĞUZ
Saygıdeğer abim, tanınmış Kürt yazar ve araştırmacı Mehmet Bayrak, uzun yıllardan beri her sonbaharın başında yeni yayımlanan kitaplarından birini imzalayarak bana gönderirdi. Ben de o kitapları her ne kadar bir roman gibi elime alıp birkaç gün içinde okuyup bitirmesem de kendimi kitabın sayfaları arasında tarihsel bir yolculuğun içinde bulur, ağır ağır yol alırdım. Uzun ve meşakkatli bu yolculuğun ardından izlenim ve gözlemlerimi kısa ve özlü bir biçimde kaleme alır, paylaşırdım.
Bu sonbaharın başında da bu kez birbirinden değerli, üç kalın kitabını gönderdi. Bunlar:
- * Alevilik Kimliği Mücadelem
- * Halklar ve Kültürler Havzası: Rojava
- * Dağ ve Dam Edebiyatı
Her üç kitap da tıpkı diğer eserleri gibi büyük boy ve hacimli, hakeza her biri bir diğerinden daha kıymetli…
Mehmet Bayrak’ı kırk yılı aşkın bir süredir tanıyor, Kürdoloji alanındaki eşsiz çalışmalarını yakından takip ediyorum. Özgür Gelecek dergisinin yayımlanmaya başladığı ilk dönemlerden bu yana, bir okuru, toplantılarının bir dinleyicisi, bir dostu ve arkadaşı olarak onun çalışmalarına yakından tanıklık ettim.
Nasıl bir titizlikle çalıştığını, kaynaklara nasıl ulaştığını, ele geçirdiği belgeleri nasıl değerlendirdiğini ve çalışmalarında nasıl kullandığını yakından biliyorum.
Bu nedenle, daha önce Mehmet Bayrak’ın eserlerinden biri hakkında yazdığım bir yazıda kendisi için şöyle demiştim:
“(...) Özgür Gelecek Dergisi, sekizinci sayısından sonra yayını sona erdi. Ancak Özgür Gelecek Yayınevi olarak yoluna devam etti. Yaklaşık 40 yılı bulan geçmişiyle Özgür Gelecek bugün artık bir bilim akademisi gibi bir işlev görmekte ve tanınmaktadır. Mehmet Bayrak da bu akademinin kurucusu, yöneticisi ve öğretmeni olarak kutsal bir emek vermektedir. O kalıcı ve süreklilik taşıyan eserlerinde, bir yandan devletin bugüne kadar Kürt halkına karşı uyguladığı inkâr ve imha politikalarını, baskı ve zulmünü gözler önüne sererken, diğer yandan Kürt tarihini aydınlatmakta, onların geleceğine ışık tutmaktadır…”
Bugün Mehmet Bayrak’ı tanıyan, onun çalışmalarını yakından takip edip onlardan haberdar olan herkes, onun eserlerini bu bilinç ve inançla okuyor, değerlendiriyor ve kendisini takdir ediyor.
Bu yazımda da onun bir kitabını değerlendirerek, bir kez daha dilimin döndüğünce kendisinin hak ettiği övgüleri yapmakla, bir Kürt olarak ona olan vefa borcumu az da olsa yerine getirmek istiyorum.
Bu sonbaharda bana göndermiş olduğu üç eserinden en çok ilgimi çeken, Dağ ve Dam Edebiyatı oldu. Bu nedenle ben de bu kitabı elime alıp okumakla, sayfalarının arasında bir yolculuğa çıktım. Kimi zaman hapishane ve zindanların karanlık dehlizlerinde soluklandım, kimi zaman da kendimi dağların doruklarında bulup esen yelle birlikte özgürce koştum.
Neden dağ ve zindan?
Çünkü Kürdistan’ın vefalı dağları tarihin her döneminde Kürtler için bir sığınak işlevi gördüler. Kürtler devletin zulmüne maruz kaldıklarında ya da hak ve özgürlükleri için başkaldırdıklarında, dost olarak bildikleri dağlara sığındılar. Aksi takdirde, işgalci devletlerin karanlık zindanlarında her türlü baskıya maruz kalarak gün saydılar.
Dağların bir sığınak olarak Kürtlere kucak açması Kürdistan’ın coğrafi yapısından kaynaklanırken, cezaevlerinin onlar için kalıcı bir mekâna dönüşmüş olması da Kürdistan’ın eşi ve benzeri olmayan bir sömürge statüsünde olmuş olmasının bir sonucudur. Nasıl ki, Kürtler dağsız yaşayamaz deniliyorsa, işgalci devletlerin hapishane ve zindanları da Kürtsüz dolmaz...
Başka bir deyişle Kürtler, her başkaldırılarını dağların doruklarına çıkıp başlatırlarken, Kürdistan dağları onlara kucak açıp korumuş. Her yenildiklerinde ise paylarına çoğu kez hapis ve zindanların karanlık dehlizleri düşmüş ve bu mekânlar da onlar için birer mezara dönüşmüştür. Zenginliğiyle bilinen Kürt sözlü edebiyatında dağ ve zindanın önemli bir yer edinmesinin nedeni de budur.
Kürt halkı, kendi topraklarında hâlâ ezilen ve yoksul bırakılan bir halk olmasına rağmen, hak ve özgürlüğü için verdiği mücadelede her zaman dik durmuş, yiğitlik ve mertlik çerçevesinde hareket etmiştir. Yenilgi dönemlerinde bile düşmanlarının önünde boynunu eğmemiş, onuruyla ayakta durmuştur. İşte bu yiğitlik ve mertlik, dengbêjlerin kilam ve stranlarında, hikâye anlatıcılarının öykülerinde, şairlerin dizelerinde bir nakış olarak işlenerek ölümsüzleştirilmiştir.
Kürtlerin yiğitliğini ve kahramanlığını konu her stran, şiir ya da hikâyede mutlaka “firar ve devletin mahkûmu…” gibi kavramlar yer alır. Bu kavramların geçmediği bir stran, şiir ya da hikâye bulmak neredeyse yoktur.
Çünkü yiğitlikleriyle ün salan Kürtlerin meskeni her dönemde ya devletin mahkûmu olarak hapishane ve zindanlar ya da devletin aradığı firar ya da kaçak olarak dağ olmuştur…
Mehmet Bayrak, bu konuyu Eşkıyalık ve Eşkıya Türküleri adlı kitabında yaşanmış ilginç örnek ve olaylar üzerinden ele alıp bir kuyumcu titizliğiyle işlemiştir. Bu eserinde devletin eşkıya olarak tanımladığı kişiler için yakılmış stran ve ağıtlara yer vererek, konuyu en ince ayrıntılarıyla gözler önüne sermektedir.
Bunlardan iki örnek:
“Dersimli Güloğlu Gülabi Ağa” adlı türkünün bir dörtlüğü şöyle denilmektedir:
(…)
Kır atımı çekin bağa.
Binem, gidem ben de dağa
Dersim’de bir bey ölmüş.
Güloğlu Gülabi Ağa
“Şu Çavdır’ın Hanları” adlı şiirden bir dörtlükte de cezaevi şöyle tarif edilmekte:
(…)
Şu Çavdır’ın hanları,
Şavkıyor camları.
Bizim için yapılmış,
Mahpushane damları.
Aradan yıllar geçse de Kürtlerin adeta kaderiymiş gibi kanıksanan bu iki mekânları değişmemiş; üstelik bunlara kitlesel olarak sürgün edildikleri diyarlar eklenmiştir.
Her şeye rağmen bugün artık rahatlıkla söyleyebiliriz ki, hapishane ve zindanların karanlık dehlizleri de uçsuz bucaksız olan dağların yüksek dorukları da Kürtlerin ezgi ve hikâyelerinin üretildiği mekanlara dönüşmüştür. Çünkü Kürtler artık her nerede olurlarsa olsunlar özgürlük türkülerini haykırıyor, kendi hikâyelerini kendi elleriyle yazıyorlar.
Tıpkı Av. Abdurrahman Alaca’nın Edo Dêran mahlasıyla yazmış olduğu “Rev” (Kaçış) adlı şiirinde söylediği gibi;
„(…)
İki kardeştik,
Yoksulluğumuzun peşine düşmüştük,
Çıkmıştık dağların doruklarına
Dağlar vefasız değildi,
Jandarmalar gibi…”
Son 40-50 yılda dağ, hapishane ve zindanlarda yaratılan ya da bu mekânları konu edinen eserlerden oluşan büyük bir külliyat ortaya çıkmıştır.
Mehmet Bayrak da bu kitabında, Dağ ve Dam, namıdiğer adıyla Direniş Edebiyatı olarak tanımladığı eserlerin oluşturduğu külliyat üzerine kapsamlı bir araştırma yapmış. Gerek yazı ve değerlendirmeleriyle gerek bu konuda yayınlanmış eserleri tek tek derleyerek okuyucunun dikkatine sunmuştur.
Dağ ve Dam Edebiyatı, 2025 yılında Ankara’da, Öz-Ge yayınları tarafından yayımlanmıştır. Büyük boy ve 608 sayfadan oluşan kitap, dokuz bölümden ve her bir bölüm ise başlı başına bir araştırma eseri niteliğindedir.
Örneğin ikinci bölümde, Kürt kadınlarının mücadelesine ve onlar hakkında kaleme alınmış yazılara yer verilmektedir. Kürt savaşçı Fatareş’ten ilk Kürt gerillası olan Zerîfe Hanım’a kadar, ondan bugünkü kadın gerillalara kadar uzanan geniş bir çerçevede, yer alan yazı ve değerlendirmelerle kadınların direniş tarihine ışık tutulmaktadır.
Dördüncü bölümde ise Mehmet Bayrak’ın, hapishane edebiyatıyla özdeşleşmiş şahsiyetler üzerine geçmişte kaleme aldığı yazılar yer almaktadır. Bu şahsiyetler arasında Sabahattin Ali, Sevgi Soysal, Yılmaz Güney, Eşber Yağmurdereli, İsmail Beşikçi, Bejan Matur, Evrim Alataş ve Metin Altıok gibi tanınmış şahsiyetler yer almaktadır.
Son bölümde ise son 40-50 yıllık süreçte dağ ve zindan edebiyatı üzerine yazılmış eserlere yer verilmektedir. Sayıları yaklaşık bine ulaşan bu eserler, geniş bir kaynakça oluşturacak biçimde okuyucunun dikkatine sunulmaktadır.
Bu bölümü başından sonuna kadar okudum ve içindeki eserlerin tamamını tek tek inceledim. Kitapların adlarını, kimler tarafından yazıldıklarını, nerede ve hangi yayınevi tarafından basıldıklarını, özellikle de hangi dilde kaleme alındıklarını tek tek not ederek sınıflandırdım.
Söz konusu olan bu kitapları yazan şahsiyetlerin tamamını tek tek tanımasam da bunların yaklaşık yüzde 95’inin Kürt olduğunu söyleyebilirim.
Hakeza, kitapların tümünün konusu da Kürt ve Kürdistan’ın acil çözüm bekleyen sorunları…
Buna rağmen ne yazık ki eserlerin büyük çoğunluğu Türkçe yazılmıştır. Türkçe yazılanların oranı yaklaşık yüzde 75, Kürtçe yazılanların oranı ise yüzde 25 civarındadır.
Kuşkusuz Mehmet Bayrak’ın bu kitapta “Dağ ve Dam Edebiyatı” olarak tanımladığı bu eserler, başlı başına büyük ve zengin bir külliyat oluşturmaktadır. Bundan dolayı da bu eserler her bakımdan takdiri ve övgüyü hak etmektedirler.
Ancak bu zenginliğin kendi içinde barındırdığı temel bir sorun da vardır ki, o da en derin yaramız olan dil sorununun ta kendisidir. Bu eserlerin üretildiği dilin ağırlıklı olarak Türkçe olmuş olması, adeta çift taraflı bir ayna gibi, bize iki gerçeği bütün açıklığıyla göstermektedir.
Bir yüzü, asimilasyonun ulaştığı boyutları gözler önüne sermektedir ki, bu da devletin yüzyıllık asimilasyon politikasının ne denli başarıya ulaştığını…
Diğer yüzü ise halkının hak ve özgürlüğü için ölümü dahi göze alan Kürt kadını ve erkeğiyle ana dillerini kullanma konusundaki tutumun oluşturduğu çelişkiyi yansıtmaktadır.
Son söz olarak şunu söyleyebilirim ki, Mehmet Bayrak’ı yakından tanıdığım ve her biri kendi alanında birer şaheser olan eserlerini takip edip okuduğum için kendimi çok şanslı hissediyorum.
Siz de onu takip edin ve çalışmalarıyla birlikte onu yakından tanıyın…
