- Politik sinemanın usta yönetmeni Costa-Gavras'ın filmleri aracılığıyla 20. yüzyılın siyasi tarihine ve toplumsal mücadelelerine ışık tutan sinema yolculuğu belgesel diziye dönüştü. Costa-Gavras'ın Yüzyılı, ARTE'nin dijital platformunda izleyiciyle buluştu.
Politik sinemanın en önemli temsilcilerinden yönetmen Costa-Gavras'ın sinema serüvenini ve yapıtlarının tarihsel arka planını ele alan Costa-Gavras'ın Yüzyılı adlı belgesel dizi ARTE'nin dijital platformunda izleyiciyle buluştu. Gazeteci ve Mediapart'ın kurucusu Edwy Plenel ile yönetmen Yannick Kergoat tarafından hazırlanan beş bölümlük ilk sezon, Costa-Gavras'ın filmlerinden hareketle 20. yüzyılın politik tarihini yeniden ele alıyor.
Yönetmenin eşi ve yapımcısı Michèle Ray-Gavras'ın girişimiyle hayata geçirilen proje, iki sezon ve toplam on bölüm olarak tasarlandı. İlk sezon ‘Umut’, ikinci sezon ise ‘Direniş’ başlığını taşıyor. İlk beş bölüm 18 Ekim 2026'da ARTE'nin dijital platformunda yayımlanmaya başladı. İkinci sezonun 2027'de izleyiciyle buluşması planlanıyor.
Ancak diziyi önemli kılan Costa-Gavras'ın yaşam öyküsünü kronolojik biçimde anlatmasından çok daha fazlası. Yapım, Gavras'ın filmlerini tarihsel olaylarla, toplumsal mücadelelerle ve iktidar ilişkileriyle birlikte ele alıyor. Nazizm, Stalinizm, askeri diktatörlükler, sömürgecilik, göç ve Filistin sorunu gibi başlıklar sinemanın tanıklık ettiği tarihsel deneyimler üzerinden yeniden tartışmaya açılıyor.
Gavras sineması
Projenin çıkış noktası, Edwy Plenel'in Costa-Gavras sineması üzerine kaleme aldığı ‘Bütün Filmler Politiktir’ adlı kitabı. Plenel'in Gavras ile daha önce gerçekleştirdiği söyleşiler ve sinema üzerine çalışmaları, zamanla daha kapsamlı bir belgesel fikrine dönüşmüş. Michèle Ray-Gavras'ın önerisiyle projeye dahil olan Yannick Kergoat ise anlatının sinematografik kurgusunu üstlenmiş.
Gavras, Cannes Film Festivali'nin arşivinde yer alan söyleşisinde, çalışmanın kendisi hakkında hazırlanmış bir övgü ya da biyografi olmadığının özellikle altını çiziyor. Yönetmene göre amaç, filmleri aracılığıyla geride kalan yüzyılın tarihini anlatmak ve bu filmlerin gündeme getirdiği sorunların bugün de geçerliliğini koruduğunu göstermek. Gavras bu yaklaşımı, geçmişin bugünde varlığını sürdürmesi, yani 'geçmişin şimdisi' olarak tanımlıyor.
Gavras, “genç kuşaklar geçmişte yaşanan birçok siyasi olayı yeterince tanımıyor. Filmlerimin bu tarihi anlatmak için bir araç olarak kullanılmasını önemsiyorum” diyor. Plenel de belgeselin amacını, Gavras'ın sinemasını geçmişte kalmış, dokunulmaz bir kültürel miras olmaktan çıkarıp bugünün tartışmalarına dahil etmek olarak açıklıyor.
Z
Belgeselin ilk bölümü, Costa-Gavras'ın dünyada tanınmasını sağlayan 1969 yapımı Z filmine ayrılmış. Yunan yazar Vassilis Vassilikos'un aynı adlı romanından uyarlanan film, Yunanistan'da solcu milletvekili Grigoris Lambrakis'in öldürülmesini ve cinayetin üzerinin örtülmesi girişimlerini konu alıyor. Film, Yunanistan'da Albaylar Cuntası'nın iktidarda olduğu dönemde gösterime girdi. Siyasi cinayet, devlet mekanizması, adalet arayışı ve otoriter iktidar ilişkilerini bir politik gerilim anlatısı içinde birleştiren Z, sinemanın geniş kitlelere ulaşırken politik niteliğinden ödün vermek zorunda olmadığını gösteren yapımlardan biri oldu.
Edwy Plenel'e göre Gavras, Z ile politikayı yalnızca iktidar sahiplerinin yürüttüğü bir faaliyet olmaktan çıkararak kolektif bir mesele ve ahlaki sorumluluk alanı olarak beyazperdeye taşıdı.
İtiraf
Üçüncü bölüm Gavras'ın 1970 yapımı ‘İtiraf’ filmine odaklanıyor. Arthur London'ın anılarından uyarlanan film, 1952'de Çekoslovakya'da gerçekleştirilen Prag yargılamalarını ve Stalinist rejimin kendi kadrolarına yönelttiği tasfiye politikalarını anlatıyor.
Yves Montand ve Simone Signoret'in başrollerini paylaştığı film, sosyalist idealler adına kurulan bir sistemin nasıl baskı ve göstermelik yargılamalar üretebildiğini ortaya koyuyor.
Film gösterime girdiğinde sol çevrelerde ciddi tartışmalara yol açmış, bazı çevreler Gavras'ı sosyalizmin düşmanlarına malzeme vermekle suçlamıştı. Ancak yönetmen “Totalitarizme karşı çıkmak savunulan ideallerin kendisine ihanet etmek anlamına gelmediğini” sözleriyle yaptığı filmi savundu.
Sıkıyönetim ve Kayıp
Dördüncü bölüm, ‘Sıkıyönetim’ ve Missing (Kayıp) filmleri üzerinden Latin Amerika'daki faşist askeri diktatörlükleri ele alıyor. Uruguay'da geçen Sıkıyönetim, ABD'nin bölgedeki güvenlik politikaları ve askeri saldırılarını, diktatörlük aygıtlarının oluşumundaki rolüyle birlikte sorguluyor. Şili'deki faşist Pinochet darbesinin ardından yaşananları konu alan Missing ise kaybolan oğlunu arayan bir babanın hikayesinden hareketle ABD'nin Latin Amerika darbe rejimlerinin suçlarını görünür kılıyor.
Hanna K. ve Music Box
İlk sezonun son bölümü ise Gavras’ın Hanna K. ile Music Box filmlerini bir araya getiriyor.
Hanna K., Filistinli bir gencin savunmasını üstlenen Yahudi kökenli Amerikalı bir avukatın hikayesi üzerinden Filistin topraklarının işgalini ele alıyor.
Music Box ise Nazi geçmişinin ve Holokost suçlarının savaş sonrasında da nasıl sorgulanmaya devam ettiğini anlatıyor. Babasının Nazi savaş suçlusu olmakla suçlanması üzerine gerçeğin peşine düşen bir avukatın hikayesi, geçmişle hesaplaşmanın kişisel ve toplumsal boyutlarını ortaya koyuyor.
'Politik sinema, propaganda sineması değildir'
Belgeselin üzerinde durduğu temel meselelerden biri de politik sinema ile propaganda sineması arasındaki ayrım.
Gavras, La Manufacture'a verdiği söyleşide “Politik sinema belirli bir siyasi kişiyi, partiyi ya da ideolojiyi savunmaktan ibaret değildir” diyor. Gavras’a göre politik sinema, insanın içinde yaşadığı toplumu, iktidar ilişkilerini ve bu ilişkilerin sonuçlarını sorgulayan bir anlatı alanı.
Yönetmenin sinemasını özgün kılan da bu yaklaşım. Filmlerinde tarihsel olayları doğrudan bir siyasi bildirinin konusu haline getirmek yerine, gerilim, polisiye, dram ve insan hikayeleri aracılığıyla geniş izleyici kitlelerine ulaştırıyor.
Edwy Plenel'in anlatıcılığını üstlendiği dizide arşiv görüntüleri, dönem haberleri, film kesitleri ve Costa-Gavras ile gerçekleştirilen kapsamlı söyleşiler bir araya getiriliyor. Böylece filmlerin üretildiği tarihsel koşullar, senaryoların dayandığı gerçek olaylar ve çekim süreçlerinde karşılaşılan güçlükler de anlatının parçası oluyor.
İkinci sezon: Direniş
Belgeselin ikinci sezonu ise Direniş başlığını taşıyor. Toplam on bölüm olarak tasarlanan projenin ikinci yarısında yönetmenin sonraki dönem filmlerinin ve bu filmlerin işlediği politik sorunların ele alınması bekleniyor.
Lyon'daki Lumière Film Festivali'nin Ekim 2026 programında da dizinin iki bölümü Costa-Gavras ve Edwy Plenel'in katılımıyla gösterildi. HABER MERKEZİ
