Kürtçenin derneği bile yok
Anadil eylem
- Çukurova ve Akdeniz bölgelerinin yanı sıra Mêrdîn, Îdir, Qers, Colemêrg ve daha birçok kentte Kürtçe öğretecek bir dernek bile yok.
Yüz binlerce Kürt'ün yaşadığı Adana, Mersin, Antalya, Hatay gibi kentlerde Kürtçenin öğretildiği bir dernek bulunmuyor. Erzirom, Îdir, Qers, Erdexan, Colemêrg, Mûş ve Bedlîs'te (merkez) herhangi bir dernek yok. Yine Mêrdîn, Meletî, Mereş, Şirnex merkez, Elezîz, Dêrsim ve Erzingan da dernek bulunmayan kentlerden.
Anayasanın 42. Maddesi, Türkçeden başka bir dilin eğitim ve öğretim kurumlarında ana dil olarak okutulması ve öğretilmesini engelliyor. Kürtlerin ise asimilasyon ve yasaklara karşı mücadelesi hiç durmadı. Kürtçenin geliştirilmesi, yaygınlaştırılması ve öğretilmesi için faaliyet yürüten dil ve kültür dernekleri, bu mücadelenin öncülüğünü yapıyor.
10 yıl önce hepsi kapatıldı
Türk devletinin kendi içinde 2016'da yaşadığı çatışma sonrası ilan edilen Olağanüstü Hal (OHAL) kapsamında çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK) ile Kürtçe faaliyet yürüten tüm dil ve kültür dernekleri kapatıldı. 1992 kurulan İstanbul Kürt Enstitüsü ile Kürtçe Dil Araştırma ve Geliştirme Derneği'nin (KURDÎ-DER) tüm şubeleri de faaliyetleri durdurulan kurumlar arasındaydı. Söz konusu dernek ve kurumlarda çalışma yürüten eğitmenler ve dilbilimciler, kısa bir süre sonra yeniden farklı derneklerle Kürtçeye dönük çalışmalara başladı.
Kürtçe çalışmalar durmadı
2016 sonrası farklı kentlerde açılan derneklerin çalışmalarına dair bilgiler şöyle:
* Mezopotamya Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (MED-DER): Amed'de 2017'de kuruldu, 400 civarında öğrenciye ders veriliyor.
* Arî Dil Araştırmaları ve Kültür Derneği (ARÎ-DER): Êlih'te 2018'de Mereto Dil Araştırmaları ve Kültür Derneği adından kuruldu. Derneğin ismi, 3 Temmuz 2021'de ARÎ-DER olarak değiştirildi. 100'ü aşkın kişiye yüz yüze ve online ders veriliyor.
* Birca Belek Dil ve Kültür Derneği: Şirnex/Cizîr'de 22 Eylül 2019'de kuruldu. İki ayrı kursta 24 kişi dil öğreniyor.
* Kürt Kültürünü ve Dilini Geliştirme Derneği (KURDÎGEH): Wan'da 2024'te kuruldu. 90 kişi dil dersi görüyor. Bir atölyede sadece çocuklara ders veriliyor.
* Avesta Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği: İzmir'in Konak ilçesinde 1 Ağustos 2025’te kuruldu. 50 kişiye dil dersi veriliyor.
* Cudi Eğitim, Kültür ve Dayanışma Derneği (CÛDÎ-DER): Şirnex/Silopiya ilçesinde 2015'te kuruldu. Belediye Eşbaşkanı Jiyan Ormanlı'nın ihraca sevk edilmesinin ardından buradaki çalışmalar durdu.
* Ferat Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (FERAT-DER): Semsûr'da 2019'da kuruldu. 15 kişiye dil dersi veriliyor.
* Botan Dil ve Kültür Araştırma Derneği (BOTAN-DER): Sêrt'te 31 Ekim 2022'de kuruldu. Derneğin yer değişimi nedeniyle çalışmalara bir süre ara verildi.
* Dil ve Edebiyat Derneği (MEBYA -DER): Bedlîs/Tetwan'da (Tatvan) 7 Temmuz 2024'te kuruldu.
* Konya Kültür, Sanat ve Dil Derneği (KON-DER): Konya/Kulu'da 6 Şubat 2025'de kuruldu. 25 kişi atölyelere katılıyor. Yeni kurslar için başvurular sürüyor.
* İstanbul Kürt Araştırmaları Derneği: 6 Mart 2017'de kuruldu. 250'e yakın kişiye Kürtçenin Kurmancî, Kirmanckî ve Soranî lehçelerinde dil dersi veriliyor.
* Arsîsa Dil, Kültür ve Sanat Araştırmaları Derneği: Wan/Ercîş'te (Erdiş) 2019'da kuruldu. İki sınıfta 20 öğrenci bulunuyor.
* Mezopotamyalılar Dil ve Kültür Araştırmaları ve Geliştirme Derneği (MEDİA-DER): Tekirdağ'da 18 Mayıs 2025'de kuruldu. 6 kişiye dil eğitimi veriliyor.
* Kurdî-Zan Ararat Dil ve Kültür Araştırmaları Derneği (KURDÎ-ZAN): Agirî'de 8 Kasım 2025'de kuruldu. 70 kişi dil eğitimi alıyor.
* Anka Dil, Kültür ve Sanat Derneği (ANKA-DER): Ankara'da Haziran 2022'de kuruldu. 75 kişi atölyelere katılıyor. Yüzlerce kişi atölyeleri tamamladı.
* Siverek Kürt Dili ve Kültür-Sanat Geliştirme ve Araştırma Derneği (ZIWAN-KURD): Riha/Sêwereg (Siverek) ilçesinde 30 Kasım 2025'de kuruldu. 20 kişiye dil dersi veriliyor.
* ZIMANGER: Riha'da 17 Aralık 2025'de kuruldu.
* Kürt Dili ve Kültürü Derneği: 2023'de Riha'da kuruldu. Şu an atölye yok.
* İzmir-Dersim Kültür ve Dayanışma Derneği: 13 kayıtlı öğrenciye Kirmanckî lehçesinde ders veriliyor.
* Nûbihar Derneği: Wan'da faaliyet yürütüyor. Bir sınıfta 25 kişiye dil öğretiliyor.
* Bingöl Kültür ve Sanat Derneği: 27 Aralık 2025'te açıldı. 30 kişi dil eğitim görüyor.
* Ehmedê Xanî Enstitüsü: Wan'da 27 Nisan 2024'te açıldı. Daha çok panel ve sempozyumlar düzenliyor.
Diğer Kürtçe atölyeler
Söz konusu derneklerin yanı sıra farklı kurum ve sendikalarda da Kürtçe için atölyeler düzenleniyor.
Amed'de bulunan Dicle Fırat Kültür Sanat Derneği ve MA Music'de uzun yıllardır atölyeler düzenleniyor.
Kürtçenin öğretildiği sendikaların başında Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası (Eğitim Sen) geliyor. Eğitim Sen'in Dêrsim, Wan, Semsûr, Dîlok ve daha birçok şubesinde şu an Kürtçe öğretiliyor. Dêrsim'de iki sınıfta 42 kişiyi, Wan'da 30 kişiye dil eğitimi veriliyor.
Sağlık ve Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası'nın bazı şubelerin de benzer çalışma yürütülüyor. SES Wan Şubesi'nde 60 kişiye dil eğitimi veriliyor.
Yine bazı barolar, Demokratik Alevi Derneği (DAD) şubeleri, Mezopotamya Vakfı ile İsmail Beşikçi Vakfı gibi yerlerde de dil atölyeleri düzenleniyor.
Dernek bile açamayan iller
Kürtlerin yoğun yaşadığı birçok kentte, sadece Kürtçe faaliyetler yürüten herhangi bir dernek bulunmuyor. Bu bölgelerin başında Çukurova ve Akdeniz bölgeleri geliyor. Yüz binlerce Kürt'ün yaşadığı Adana, Mersin, Antalya, Hatay gibi kentlerde Kürtçenin öğretildiği tek bir dernek bulunmuyor.
Serhed Bölgesi'nde de tablo farksız değil. Dil çalışmaları ağırlık olarak Wan'da yürütülüyor. Erzirom, Îdir, Qers, Erdexan, Colemêrg, Mûş ve Bedlîs'te (merkez) herhangi bir dernek bulunmuyor.
Yine Mêrdîn, Meletî, Mereş, Şirnex merkez, Elezîz, Dêrsim ve Erzingan da dernek bulunmayan kentlerden.
Kürt Dili ve Edebiyatı
Kürtçe ve Kürt edebiyatı noktasında üniversitedeki akademik çalışmalar da bir hayli sınırlı. Sadece 5 üniversitede Kürt Dili ve Edebiyatı bölümleri bulunuyor:
* Amed/Dicle Üniversitesi
* Mêrdîn/Artuklu Üniversitesi
* Mûş/Alparslan Üniversitesi
* Çewlîg/Bingöl Üniversitesi
* Dêrsim/ Munzur Üniversitesi
