- 2096’da insanların daha uzun ve sağlıklı yaşayacağı, yapay zekanın günlük yaşamda daha fazla sorumluluk üstleneceği ve Ay’da kalıcı üslerin kurulacağı öngörülüyor. Ancak daha sıcak bir gezegende suya, gıdaya ve güvenli yaşam alanlarına erişim zorlaşabilecek.
DOĞAN BARIŞ ABBASOĞLU
Önümüzdeki 70 yılda sağlık hizmetlerinin, çalışma hayatının, beslenmenin ve diğer canlılarla ilişkilerimizin büyük ölçüde değişmesi bekleniyor. Bu değişimin yönünü bilimsel buluşların yanı sıra kaynakların nasıl paylaşılacağı, teknolojinin nasıl denetleneceği ve iklim krizine karşı ne kadar hızlı adım atılacağı belirleyecek.
New Scientist yazarı Jacob Aron, derginin 70’inci kuruluş yıldönümü nedeniyle bundan 70 sene sonra yani 2096’da nasıl bir dünyada yaşayacağımız konulu bir yazı kaleme aldı. Aron’un yazısında anlatılan gelecek, bilimsel araştırmalar ve nüfus projeksiyonlarıyla birlikte, gerçekleşmesi henüz belirsiz teknolojik ve toplumsal gelişmelere ilişkin varsayımlara dayanıyor.
Dünya nüfusu azalmaya başlayacak
Dünya nüfusunun 2080’lerin ortalarında yaklaşık 10,3 milyarla en yüksek düzeyine ulaşması, ardından yavaşça azalması öngörülüyor. Birleşmiş Milletler’in nüfus projeksiyonuna göre yüzyıl sonunda insan sayısı yaklaşık 10,2 milyara gerileyebilecek.
2096’ya gelindiğinde daha az çocuğun doğduğu, yaşlıların nüfus içindeki payının arttığı bir dünyada yaşanacağı düşünülüyor. Dünya nüfusunun ortanca yaşının 40’ın üzerine çıkması beklenirken, bazı ülkelerde çocuk sayısının azalması nedeniyle okulların kapatılması veya bakım merkezlerine dönüştürülmesi gündeme gelebilecek.
Afrika’nın ise genç nüfusun önemli bir bölümünü barındırmayı sürdürmesi bekleniyor. Böylece kıtalar arasındaki yaş farkı daha belirgin hale gelecek. Bazı ülkeler çalışan bulmakta zorlanırken, genç nüfusu fazla olan ülkelerde eğitim ve istihdam ihtiyacı büyüyecek.
Yapay zekaya yetkiyle birlikte sınır da getirilecek
2096’da yapay zekanın bilimsel araştırmalardan ekonomiye, sağlık hizmetlerinden kamu yönetimine kadar birçok alanda kullanılması bekleniyor. İnsanların tek başına izlemekte zorlanacağı büyüklükteki veriler bu sistemlerle değerlendirilebilecek.
Ancak yapay zekaya verilen yetki arttıkça denetim ihtiyacı da büyüyecek. Özellikle finans, enerji ve ulaşım gibi alanlarda, insanların anlayamadığı kararların uygulanması büyük krizlere yol açabilecek. Bu nedenle sistemlerin kararlarını açıklayabilmesi ve gerektiğinde insan müdahalesine izin vermesi daha önemli hale gelecek.
İnsan düzeyine yakın zihinsel yetenekler sergileyen yapay zekaların ortaya çıkması halinde, bu sistemlerin hukuki konumu da tartışılacak. Kapatılmaları, kopyalanmaları, çalıştırılmaları ve yaptıkları işlerin karşılığını almaları gibi konular yeni düzenlemeler gerektirebilecek. Çalışma hayatında insanlarla sentetik varlıkların birlikte yer aldığı bir düzen gelişebilecek.
Daha uzun yaşamın yanında daha sağlıklı yıllar
Küresel ortalama yaşam beklentisinin 2096’da 80 yılın üzerine çıkacağı öngörülüyor. Sağlık alanındaki temel hedeflerden biri, insanların kazandığı bu yılları ağır hastalıklarla ve sürekli bakıma ihtiyaç duyarak geçirmesini önlemek olacak.
Koruyucu hekimliğin daha fazla önem kazanması bekleniyor. Hava kirliliği, beslenme sorunları ve obezite gibi risklerin azaltılmasıyla birçok hastalığın ortaya çıkışı geciktirilebilecek veya önlenebilecek.
Vücuda takılan ya da yerleştirilen sensörlerin sağlık durumunu sürekli izlemesi mümkün olabilecek. Kan değerlerindeki, kalp ritmindeki veya metabolizmadaki değişimler, kişi kendisini hasta hissetmeden önce saptanabilecek.
Bu bilgiler yapay zeka tarafından değerlendirilerek tedavilerin kişiye göre düzenlenmesine yardımcı olacak. İlaç dozları ihtiyaçlara göre değiştirilebilecek, bazı ilaçların evdeki üretim cihazlarıyla hazırlanması mümkün hale gelebilecek.
Böylece sağlık hizmetlerinin daha büyük bölümünün hastalık ağırlaşmadan önce verilmesi bekleniyor. Hastaneler ise ileri müdahale, cerrahi ve karmaşık tedavilerde önemini koruyacak.
Kanser ve demansın yükü azalabilecek
Kanserle mücadelede aşıların, erken tanının ve kişiselleştirilmiş tedavilerin daha fazla kullanılması bekleniyor. Bazı kanserlere yol açan enfeksiyonların önlenmesi, hastalığın görülme sıklığını azaltabilecek. Kişinin tümörüne göre hazırlanan tedaviler ise bağışıklık sisteminin kanser hücrelerini tanımasını kolaylaştırabilecek.
Alzheimer ve demansa yol açan diğer hastalıkların büyük ölçüde önlenebilmesi veya etkili biçimde tedavi edilebilmesi, 2096’ya ilişkin daha iddialı beklentiler arasında bulunuyor. Beyindeki değişimlerin çok erken saptanabilmesi ve hastalığın ilerlemesini durduracak yöntemlerin geliştirilmesi halinde, yaşlılıkta uzun süreli bakım ihtiyacı azalabilecek.
Bu kazanımların toplumun tamamına ulaşması ise tedavilerin maliyetine ve sağlık hizmetlerinin yaygınlığına bağlı olacak. Yeni ilaçların geliştirilmesi kadar, düşük gelirli ülkelerde erişilebilir hale getirilmesi de belirleyici önem taşıyacak.
Dirençli mikroplar ciddi bir tehdit olarak kalacak
Tıptaki ilerlemelere rağmen enfeksiyonların önemli bir tehlike oluşturmayı sürdürmesi bekleniyor. Antibiyotiklere ve diğer antimikrobiyal ilaçlara dirençli mikroorganizmalar, bazı tedavileri zorlaştırabilecek.
Bir kanserin kontrol altına alınabilmesi, tedavi sırasında ortaya çıkan dirençli bir enfeksiyonun da kolayca giderilebileceği anlamına gelmeyecek. Ameliyatlar, organ nakilleri ve bağışıklık sistemini baskılayan uygulamalar bu durumdan etkilenebilecek.
Yeni salgınlarda da virüsün yol açtığı hastalığa eklenen bakteriyel veya mantar enfeksiyonları ağır kayıplara neden olabilecek. Bu nedenle hastanelerde enfeksiyon kontrolüne, yeni ilaçlara ve mikropların yayılmasını izleyen sistemlere daha fazla yatırım yapılması gerekecek.
Genetik hastalıklara daha erken müdahale edilebilecek
Gen düzenleme yöntemlerinin ilerlemesiyle bazı kalıtsal hastalıkların belirtileri ortaya çıkmadan tedavi edilebilmesi bekleniyor. Hastanın hücrelerinin düzenlenmesiyle başlayan uygulamaların daha geniş bir hastalık grubuna ulaşabileceği düşünülüyor.
Daha ileri bir aşamada, belirli hastalıklara yönelik müdahalelerin anne karnında yapılması mümkün hale gelebilecek. Bunun sağlık hizmetlerinin olağan bir parçasına dönüşebilmesi için hem kısa hem de uzun vadeli güvenliğinin gösterilmesi gerekecek.
Genetik müdahalelerin hangi amaçlarla kullanılabileceği de önemli bir tartışma konusu olacak. Hastalıkları önlemek için geliştirilen yöntemlerin kas gücü, görünüm veya zihinsel özellikleri değiştirmek amacıyla kullanılması, yeni hukuki sınırlar gerektirebilecek.
Bu teknolojilerin yalnızca varlıklı kesimlerin erişebildiği hizmetler olarak kalması halinde toplumsal eşitsizlikler derinleşebilecek. Genetik tedavilerin yaygınlaştırılması ve kullanımının denetlenmesi, sağlık politikalarının temel başlıklarından biri olacak.
Daha sıcak bir gezegende yaşam zorlaşacak
Sera gazı salımlarının yeterince hızlı azaltılamadığı bir gelecekte, küresel sıcaklık artışının yüzyıl sonunda sanayi öncesi döneme göre yaklaşık 2,8 dereceye ulaşması olası sonuçlar arasında bulunuyor.
Böyle bir dünyada sıcak hava dalgalarının daha ağır sonuçlar doğurması bekleniyor. Bazı bölgelerde yaz aylarında açık havada çalışmak, spor yapmak veya uzun süre dışarıda kalmak tehlikeli hale gelebilecek.
Soğutma sistemleri yaşamı kolaylaştıracak olsa da elektriğe ve güvenli konutlara erişimi olmayanlar daha büyük risk altında kalacak. Sağlık hizmetlerinin gelişmesine rağmen aşırı sıcakların yol açtığı ölümler sürebilecek.
Deniz seviyesindeki yükselme, kıyı kentlerini ve alçak ada ülkelerini zorlayacak. Tuvalu ve Maldivler gibi ülkelerde yaşanabilir alanların kaybı, geniş çaplı yer değiştirmelere yol açabilecek. Bangladeş’in alçak kesimleriyle Londra ve New York gibi büyük kentlerde kıyı koruma ve yerleşim planlarının yeniden düzenlenmesi gerekecek.
Tarım da değişen yağış düzenlerine, sıcaklığa ve su kaynaklarına uyum sağlamak zorunda kalacak. Uyumun yetersiz kaldığı bölgelerde gıda güvencesi zayıflayabilecek.
Ay’da kalıcı üsler kurulabilecek
2096’ya kadar Ay’da sürekli insanların bulunduğu araştırma ve üretim merkezlerinin kurulabileceği öngörülüyor. Yerel kaynakların kullanılması, bu merkezlerin Dünya’dan gönderilen malzemelere bağımlılığını azaltabilecek.
Ay toprağından yapı malzemesi üretimi ve su buzunun değerlendirilmesi, kalıcı yaşam için önemli olacak. Su, içme ve üretim ihtiyaçlarının yanı sıra oksijen ve yakıt elde edilmesinde de kullanılabilecek.
Mars’ta uzun görevleri robotlar üstlenebilecek
Mars araştırmalarında gelişmiş robotların ve yapay zeka sistemlerinin daha büyük rol alması bekleniyor. İnsan yaşamı için gerekli bütün koşullara ihtiyaç duymayan makineler, yüzeyde yıllarca çalışabilecek.
Bu sistemler enerji tesisleri, barınaklar ve üretim altyapısı kurarak insanlı görevler için hazırlık yapabilecek. İnsanlarla sentetik ekiplerin birlikte çalıştığı araştırma merkezleri oluşturulabilecek.
İnsanların Mars’ta uzun süre yaşayabilmesi ise radyasyon, düşük yerçekimi, kapalı yaşam alanları ve Dünya’dan uzaklık gibi sorunların çözülmesine bağlı olacak. Birkaç başarılı görevden kalıcı yerleşime geçmek, çok daha kapsamlı hazırlık gerektirecek.
Dünya dışı yaşam arayışı sürecek
Gelişmiş teleskoplarla uzak gezegenlerin atmosferlerinin daha ayrıntılı incelenmesi bekleniyor. Yaşamla ilişkili olabilecek gazlar ve kimyasal dengesizlikler daha hassas biçimde saptanabilecek.
Buna rağmen tek bir molekülün bulunması, o gezegende yaşam olduğuna karar vermek için yeterli olmayacak. Gözlemlerin, canlılık olmadan ortaya çıkabilecek süreçlerle karşılaştırılması gerekecek.
Güneş Sistemi’nde yaşam bulunamaması halinde ilgi daha uzak gezegenlere yönelebilecek. Yeni enerji ve itki teknolojileri yeterince gelişirse yıldızlararası araştırma araçları göndermek gündeme gelebilecek. Çok uzun yolculuklarda insanlardan önce gelişmiş robotların görev alması daha uygulanabilir görülebilecek.
2096’daki yaşamın kalitesini, ulaşılan gezegenler ve geliştirilen tedaviler kadar Dünya’da korunan koşullar da belirleyecek. Daha uzun ve sağlıklı bir ömrün herkes için kazanıma dönüşmesi, temiz suya, güvenli gıdaya, barınmaya ve sağlık hizmetlerine erişimin yaygınlaşmasına bağlı olacak.