- Avrupa'nın kendi sınır denetimini üçüncü ülkelere devretmesi tartışılıyor. Avrupa'dan Afrika'ya mülteciler şiddet, dışlanma ve yoksullaştırmayla karşı karşıya. Bunlar neoliberal politikaların doğrudan toplumsal sonuçlarıdır. Mısır, Libya ve Akdeniz kıyılarında yaşananlar bunun somut örnekleridir.
- Mülteciler neoliberal politikalarla ekonomik çöküş, yapısal uyum programları, iklim krizi ve yönetim başarısızlıkları nedeniyle yerlerinden ediliyor. Ardından kısıtlayıcı iltica rejimleri, sınır kontrolleri ve insani yardım adı altındaki denetim mekanizmalarıyla yönetiliyorlar.
- Mısır, Tunus, Libya ve Güney Afrika’da mültecilere yönelik şiddet daha geniş bir sorunun parçası. Sığındıkları ülkelerde mülteciler, kimi zaman devlet aktörlerinin kimi zaman da ev sahibi toplumların şiddetiyle karşılaşıyor. Bu korku, siyasi amaçlarla üretilip yönlendirilen bir araçtır. Frantz Fanon'un “hayali düşmanlarının” yerini mülteciler alıyor.
Wini Omer* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Libya’da mültecilere yönelik son saldırı dalgasının ardından iki yıl boyunca aynı gazetede birlikte çalıştığım Sudanlı bir gazeteci bana şunları söyledi: “Evlerimize hapsolduk. Dışarı çıkamıyoruz. Bu şiddet dalgası başladığından beri çocuklarımı okula göndermedim. Durum hayal edilemeyecek kadar kötü.”
Nisan 2023’te başlayan çatışmalar nedeniyle Sudan’dan Libya’ya sığınmak üzere gelen insanlar şiddetle, tehlikeyle ve düşmanlıkla karşılaşıyor. Üstelik bu durum yalnızca Sudanlı mültecilerle sınırlı değil. Etiyopyalılar, Eritreliler ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nden gelen mülteciler de aynı şiddetin hedefinde.
Libya’da Afrikalı mülteciler dönem dönem şiddet dalgalarına maruz kalıyor. İktidar mücadelesi içinde ülkenin doğusundaki ve batısındaki yönetimler, söz konusu göçmen olduğunda ortak bir çizgide buluşuyor: Göçmen karşıtı söylemi körüklüyor, kitlesel gözaltı ve sınır dışı uygulamalarını içeren şiddetli bir kampanya yürütüyorlar. İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün raporu da bu tabloyu ortaya koyuyor.
Mısır’da ise güvenlik güçlerinin kapsamlı operasyonlarına, sosyal medyada Sudanlı ve Suriyeli mültecilere yönelik nefret söylemi eşlik ediyor. Giderek yoğunlaşan bu kampanyalarda, başta kiralar, gıda fiyatları ve temel ihtiyaç maddelerindeki artış olmak üzere hayat pahalılığının sorumlusu olarak mülteciler gösteriliyor.
Sistematik şiddetin sonuçları ağır. Ocak-Haziran 2026 arasında aralarında 17 yaşında bir çocuğun da bulunduğu 12 kişi, Mısır’daki gözaltı merkezlerinde hayatını kaybetti. Sınır dışı edilmek üzere işlem gören mülteciler ise ülkelerine kendi istekleriyle döndüklerini beyan eden belgeleri imzalamaya zorlanıyor.
Sudan, Afrika’nın en fazla mülteci (komşu ülkelerden) barındıran ülkelerinden biri olsa da bugün bu insanlar da gözaltı ve zorla sınır dışı edilme tehdidiyle karşı karşıya.
Sudan Silahlı Kuvvetleri’nin (SAF) başkent Hartum’u yeniden kontrol altına almasının ardından, yabancı uyruklular kentten alınarak mülteci kamplarına gönderilmeye başlandı. Bu uygulamanın önünü açan siyasi söylemde, mülteciler suçlu gösteriliyor ve Hartum’un Hızlı Destek Kuvvetleri’nin (RSF) kontrolüne geçmesinden sorumlu tutuluyor.
Bu gerekçelerle mülteciler Beyaz Nil, Gadârif ve Kassala eyaletlerindeki kamplara sevk edildi. Ancak söz konusu kamplar en temel insani ihtiyaçların bile karşılanamadığı, hareket özgürlüğünün ve çalışma hakkının ciddi biçimde kısıtlandığı yerler. Daha da vahimi, çok sayıda Güney Sudanlı anne sınır dışı edilirken çocuklarının gitmesine izin verilmedi. Çocukları ise belirsizliğe terk edildi.
Özellikle SAF’ı destekleyen platformlar tarafından yayılan bu söylem, askeri yapının toplumsal meşruiyetini tesis etmesine hizmet ediyor. Ordu içindeki bazı aktörler bu dili, RDF karşısında konumlarını güçlendirmek için kullanıyor. Kendilerini ulusal egemenliğin koruyucusu, “gerçek Sudanlıların” temsilcisi olarak sunarken mültecileri bir tehdit unsuru olarak gösteriyorlar.
Krizin sorumlusu kim?
Bütün bunlar, siyasi ve hukuki kurumların çöktüğü bir ortamda devlet ve toplum üzerindeki denetimi yeniden ele geçirme çabasının parçası.
Özellikle Eritreliler açısından koşullardan kaynaklı ülkelerine geri dönmek bir seçenek değil. Buna rağmen haberlerde, Sudan ve Eritre yönetimlerinin sivillerin zorla Eritre'ye geri gönderilmesi konusunda işbirliği yaptığını gösteriyor.
Afrika kıtasında bu şiddet daha geniş bir sorunun parçası. Güvenlik arayışıyla sığındıkları ülkelerde mülteciler, kimi zaman devlet aktörlerinin, kimi zaman da ev sahibi toplumların şiddetiyle karşılaşıyor.
Bu tablo bizi temel soruyla karşı karşıya bırakıyor: Bu saldırıları nasıl anlamalıyız? Arkalarındaki siyasi hesaplar neler? Ve neden tam da bugün bu gelişmelere tanıklık ediyoruz?
Ekonomik krizlerin sorumlusu gerçekten mülteciler mi? Mısır, Libya ve Tunus'taki ekonomik sorunlara mülteciler mi yol açtı, yoksa bu krizler devletlerin uyguladığı sosyal ve ekonomik politikaların doğrudan sonucu mu?
Mısır
Mısır'da son on yıl, borçlanmaya dayalı ekonomi politikalarının derinleştiği bir dönem oldu. Ülke, Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) en büyük borçlularından biri hâline gelirken kamu harcamalarındaki sosyal pay giderek küçüldü.
Alınan borçlar, ekonomik ve toplumsal getirisi tartışmalı dev projelere yönlendirildi. Bunların başında, tamamlandığında maliyetinin 300 milyar dolara ulaşması beklenen Yeni İdari Başkent projesi geliyor.
Afrika'nın en yüksek gökdelenine, dünyanın en uzun monoray hattına ve Cumhurbaşkanı Sisi'nin talimatıyla inşa edilen yeni bir başkanlık sarayına ev sahipliği yapacak bu proje, Mısır'daki siyasi krizin mekânsal boyutunu gözler önüne seriyor.
Hükümet bakanlıkları ve parlamento, gösterilerin şekillendiği tarihî kent merkezlerinden kilometrelerce uzaktaki yeni başkente taşındı. Böylece siyasi iktidar, toplumsal muhalefetin kamusal alanlardan fiziksel olarak uzaklaştırıldı.
Yeni başkent yoğun güvenlik önlemleri, gözetim sistemleri ve askeri denetimle çevrili bir alan olarak tasarlandı. Devlet kaynaklarının ve kamu borcunun bu şekilde kullanılması ekonominin diğer alanlarını daraltırken yoksulluğu ve toplumsal eşitsizlikleri daha da derinleştiriyor.
Dış borçların faiz yükünün artması ve silah ithalatına ayrılan kaynakların büyümesi de krizi ağırlaştırdı. Mısır'ın silah ithalatına yaptığı harcamalar, 2013-2017 döneminde yüzde 215 arttı.
Borçlanma, yalnızca ekonomik bir tercih değil, yurttaşlar üzerindeki siyasi denetimi sürdürmenin araçlarından biri hâline geldi. Aynı dönemde ordunun ekonomi içindeki ticari imparatorluğu da genişledi.
Son 15 yılda IMF ve Dünya Bankası, Ortadoğu ve Kuzey Afrika (MENA) ülkelerine kemer sıkma, özelleştirme ve piyasaların serbestleştirilmesine yönelikti toplam 1.365 koşul dayattı.
Mısır devleti de IMF'nin yönlendirdiği ekonomik düzenlemeler çerçevesinde ekmek sübvansiyonlarını aşamalı olarak azaltmaya başladı.
Bu tablo, düşünür Samir Amin'in çevre ülkelerin küresel kapitalizme eklemlenmesine yönelik eleştirisini hatırlatıyor. Amin'e göre çevre ülkeler, halkın refahını önceleyen bir kalkınma anlayışıyla değil, sermaye birikimini ve egemen sınıfların ayrıcalıklarını güçlendiren bir düzen içinde küresel ekonomiye dâhil ediliyor.
Libya ve Tunus
Libya'da siyasi ve ekonomik krizler iç içe geçerek mülteciler açısından düşmanca bir ortam yarattı.
Ülkede nakit para sıkıntısı, yüksek işsizlik, sosyal hizmetlerin çöküşü, elektrik kesintileri ve sağlık sistemi, yaşam koşullarını ağırlaştırıyor. Bu sorunların tamamı yıllardır süren çatışmaların doğrudan sonucu. Ancak Libya'daki yıkımın arkasında emperyalist müdahalelerin de önemli bir payı var. NATO ve ABD'nin askeri operasyonları, yaptırımlar ve Avrupa Birliği'nin finanse ettiği sınır politikaları, bugün ırkçı ve ayrımcı bir güvenlik düzeninin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.
AB’den gelen kaynaklar, etkili milis yapıların güçlendirilmesinde kullanıldı. Bugün bu yapılar, insan kaçakçılığı üzerinden kurulan ekonomilerin önemli aktörleri arasında. BM tarafından yaptırıma tabi tutulan bu yapıların AB’den finansman ve eğitim desteği almaya devam etmesi ise Avrupa'nın göç politikalarındaki çelişkiyi gözler önüne seriyor.
Tunus da benzer bir ekonomik çıkmazın içinde. 2010 devrimine yol açan sosyal adalet talepleri karşılanmadı; bunun yerine baskıcı siyasi ve ekonomik düzen varlığını sürdürdü.
Bu krizler işsizliği ve yoksulluğu artırırken gençler arasında göç arayışını da güçlendiriyor. Ülkeyi terk edemeyenler arasında ise yaşanan sorunların sorumlusu olarak mültecileri gösteren söylemler giderek yaygınlaşıyor.
Güney Afrika
Güney Afrika'da yaşananlar, ekonomik sorunların sorumluluğunun göçmenlere yüklenmesinin çarpıcı bir örneğini sunuyor.
İşsizlik oranının yüzde 43,7'yi aştığı ülkede, göçmen karşıtı protestolar yoğunlaştı. Bu gösterilerin başını “March and March” adlı hareket çekiyor. Hareket, pek çok sorunun sorumlusu olarak diğer Afrika ülkelerinden gelen göçmenleri gösteriyor. Hükümete göçmen akınını durdurma çağrısı yapıyor.
İnsanların maddi çaresizliğin ve geleceğe ilişkin korkuların bu protestoları beslemesi anlaşılabilir. Ancak asıl neden, apartheid rejiminin mirası ve bağımsızlık sonrasında ekonomik adaletin sağlanamamış olmasıdır.
Güney Afrika nüfusunun yüzde 8'ini oluşturan beyaz azınlık, ülke topraklarının yüzde 80'ini kontrol ediyor. Nüfusun çoğunluğunu oluşturan siyahlar ve renkliler ise toprak mülkiyetinden ve imkanlarından yoksun bırakılmış durumda.
Apartheid sonrasında kurulan devlet, sosyal adalet vaatlerini hayata geçirmekte başarısız oldu. Servet aynı ayrıcalıklı sınıfın elinde yoğunlaşmaya devam ederken toplumun büyük bölümü yoksulluk içinde yaşamayı sürdürüyor.
Mısır, Tunus, Libya ve Güney Afrika başta olmak üzere pek çok ülkede uygulanan ekonomik politikaların ortak özelliği, halkı yoksullaştırmaları, temel hizmetlere erişimi kısıtlamaları ve kamusal kaynakları daraltmalarıdır. Bu politikalar, insanların yaşam koşullarını iyileştirme imkânlarını ortadan kaldırırken mevcut sömürü düzenini korumayı amaçlıyor.
Korku ve nefret nasıl üretiliyor?
Peki, siyasi ve ekonomik krizler mültecilere yönelik korku ve nefretle nasıl iç içe geçiyor?
Sara Ahmed, “Duyguların Kültürel Politikası” adlı kitabında, mülteci karşıtlığının nasıl inşa edildiğini, teşvik edildiğini ve şiddeti meşrulaştırmak için nasıl kullanıldığını anlamamıza yardımcı oluyor. Korku, hem bir siyasi ekonomi aracı hem de bir yönetme tekniği olarak kullanılıyor.
Mısır örneğinde mültecilerin devlet bütçesine yük olduğu iddiası, mevcut krizi açıklamak ve meşrulaştırmak için kullanılıyor. Böylece toplum, mülteci sorununu çözebilecek tek gücün iktidardaki siyasi elit olduğu düşüncesine yönlendiriliyor.
Sudanlı, Filistinli ve Suriyeli mülteciler bu söylemin hedefi durumda. Özellikle Sudanlı mülteciler, güvenlik politikaları ve zorla sınır dışı uygulamaları nedeniyle hayatlarını kaybediyor.
Son dönemde mülteci karşıtı söyleme eklenen “Afrosentrizm” tartışmasıyla, siyah mültecilerin Mısır'ın kültürel ve demografik yapısını bilinçli biçimde değiştirmeye çalıştığı iddia ediliyor.
Tunus'ta ise demografik değişim korkusu, resmî siyasi söylemde dile getiriliyor. Cumhurbaşkanı Kays Said, bu konuya özellikle vurgu yapıyor. Bu sırada insan hakları savunucularına yönelik baskılar sürüyor, ekonomik durumunu eleştiren sesler susturuluyor.
Libya'da da benzer söylemler sosyal medyada yayılıyor. Siyasi aktörler, yabancı düşmanlığını körükleyerek toplumsal tabanlarını güçlendirmeye çalışıyor.
Doğrulama platformlarının incelemelerine göre, sosyal medyadaki kampanyaların önemli bir bölümü iktidara yakın fenomenleri tarafından yürütülüyor.
Suriyeli mülteciler de bu yapay korku ikliminin hedefinde. İşletmelerinin boykot edilmesi çağrıları yapılıyor, piyasadaki fırsatlarını ellerinden aldıkları iddia ediliyor.
Sudan'da ise mülteciler, Nisan 2023'te başlayan savaştan çok önce de ahlaksızlıkla suçlanıyor ve tehdit olarak gösteriliyordu. Özellikle ordu tarafından kullanılan “güvenlik sorunu” söylemi onların zorla sınır dışı edilerek kamplara gönderilmesini meşrulaştırmak için kullanılıyor.
Bütün bu örneklerde korku, kendiliğinden ortaya çıkan bir duygu değil; siyasi amaçlarla üretilen ve yönlendirilen bir araçtır.
Frantz Fanon'un sömürgecilik sonrası dönemin egemen sınıflarına yönelik eleştirisi tam da bu noktada anlam kazanıyor. Fanon elitlerin, kendi iktidarlarını korumak için halkı hayali düşmanlara yönelttiğini savunuyordu. Bugün bu hayali düşmanların yerini mülteciler alıyor.
Kemer sıkma, güvenlik ve sınırlar
Bu ülkelerin ortak ekonomik modeli, devletin sosyal altyapı ve kamu hizmetlerine ayırdığı kaynakları azaltmayı amaçlayan kemer sıkma ve özelleştirme politikalarına dayanıyor. Yükselen itirazları bastırmak içinse güvenlikçi uygulamalara ve şiddete başvuruluyor.
Mısır ekonomisi kötüleştiği halde silah alımlarının artması da bu çelişkinin bir göstergesi.
Mülteciler çoğunlukla ekonomik çöküş, yapısal uyum programları, iklim krizi ve yönetim başarısızlıkları nedeniyle yerlerinden ediliyor. Ardından kısıtlayıcı iltica rejimleri, sınır kontrolleri ve insani yardım adı altında yürütülen denetim mekanizmaları aracılığıyla yönetiliyorlar.
Başka bir deyişle, neoliberal politikalar önce insanları yerinden ediyor, ardından bu insanları kontrol altında tutacak düzenin kurulmasına katkı sağlıyor.
Sınırların dışsallaştırılması, Avrupa'nın kendi sınır denetimini üçüncü ülkelere devretmesi anlamına geliyor. Bu ülkelerle yapılan anlaşmalar genellikle kredi, mali yardım ve güvenlik desteğiyle birlikte yürütülüyor.
Tunus da bu tür desteklerden yararlanan ülkelerden biri. Ancak bu politikaların sonucu, binlerce mültecinin ülkede mahsur kalması ve Sahra Altı Afrika ülkelerinden gelen insanların ağır koşullarda yaşamaya mahkûm edilerek Cezayir çölünde kaderleriyle baş başa bırakılması oldu.
Daha önce Hızlı Destek Kuvvetleri de Sudan'ın sınırlarını kontrol etmek amacıyla AB’den destek almıştı. Bu anlaşmanın kurulmasında, sınır kontrolünün Afrika dışındaki ülkelere devredilmesini öngören Hartum Süreci belirleyici rol oynadı.
Libya'nın bazı Afrika ülkesi vatandaşlarının ülkeye girişini yasaklama kararı da bu geniş kapsamlı politikaların bir parçasıdır. Libya, AB’den mülteci hareketlerini kontrol etmek amacıyla fon alan ilk ülkelerden biriydi.
Öte yandan Yunanistan'ın mültecileri geri itmek için paralı askerler devşirdiğine ilişkin haberler de Avrupa'nın sınır politikalarının ulaştığı noktayı gösteriyor. AP’nin kısa süre önce kabul ettiği, geri gönderilmeyi öngören düzenleme sırasında parlamentoda “Geri gönderin!” sloganlarının yükselmesi, Avrupa'da göçmen karşıtlığının siyasi merkezde nasıl normalleştirildiğini gözler önüne seriyor.
Avrupa'dan Afrika'ya kadar mülteciler şiddet, dışlanma ve yoksullaştırmayla karşı karşıya. Bunlar neoliberal politikaların doğrudan toplumsal sonuçlarıdır. Bugün Mısır'da, Libya'da ve Akdeniz kıyılarında yaşananlar bunun en somut örnekleridir.
Mülteci krizinin nedenleri
Sudanlı mültecilerin yaşadığı kriz, ülkede devam eden savaşla birlikte derinleşti. Ancak bu krizin kökleri, kemer sıkma politikalarının, dengesiz kalkınmanın ve devlet şiddetinin tarihine uzanıyor.
Sudanlı mülteciler güvenli bir yaşamı ve korunmayı hak ediyor.
Siyah karşıtlığına dayanan siyasi söylemler ve sorumluluğu başkalarına yükleme stratejileriyle hesaplaşmadan bu sorunları çözmek mümkün değil. Tartışmanın merkezine kapitalizmin ve neoliberal politikaların rolünü koymalıyız. Mültecileri ucuz işgücü olarak kullanan sömürü düzenini görünür kılmalıyız.
Mültecileri sorunun kaynağı olarak görmek yerine, onların kırılganlığını neoliberal politikaların yarattığı ekonomik krizlerin bir sonucu olarak değerlendirmeliyiz. Bu insanlar, toplumsal dayanışmayı göz ardı eden siyasi kararların doğrudan mağdurlarıdır.
Ulus-devlet düzeni, insanları birbirinden ayırarak, aralarındaki rekabeti körükleyerek, korku ve nefreti besleyerek varlığını sürdürdü.
Buna karşı çıkması gereken bizleriz: Ezilenler, sömürülenler ve hakları ellerinden alınanlar. Birbirimize düşman edilmemize izin vermemeli, bizi yoksullaştıran ve yerimizden eden düzene karşı birlikte mücadele etmeliyiz.
* Wini Omer; feminist bir aktivist, yazar, Farida Feminist Magazine'in kurucu ortaklarından ve editörüdür.
Bu yazı, Wini Omer'in yayımlanmış olan analizinden çevirilerek ve kısaltılarak hazırlandı.
Kaynak: Africa Is a Country. "Afrika Bir Ülkedir" anlamına gelen isim, Batı medyasının Afrika kıtasını tek bir homojen ülkeymiş gibi yansıtmasını ironik bir dille eleştiren, sol perspektifli bir platformdur.
Kaynak link: https://africasacountry.com/2026/10/its-not-the-refugees-its-the-austerity-measures
